Η Κοίμηση της Θεοτόκου είναι η δεύτερη χρονολογικά εκκλησία της Ερμούπολης, γνωστή και ως “εκκλησία των Ψαριανών” από το όνομα της συνοικίας στην οποίαν ανήκει.
Ιούνιος 1824 – Αρκετοί από τους κατοίκους των Ψαρών που ξέφυγαν από την τρομερή σφαγή βρήκαν ασφαλές καταφύγιο στη φιλόξενη και ελεύθερη Σύρο.
Πρώτο τους μέλημα και φροντίδα, ήταν να οικοδομήσουν ένα ναό στον οποίον και τοποθέτησαν τα πολύτιμα κειμήλια που έφεραν μαζί τους από την κατεστραμμένη τους πατρίδα.
Ο Ναός οικοδομήθηκε από μάρμαρο και ξύλο. Ξεκίνησε το 1826 και ολοκληρώθηκε το 1829. Πέρασαν 190 χρόνια από την οικοδόμησή του.
Ο Ναός της Κοιμήσεως είναι βασιλική χωρίς τρούλο, είναι τρίκλιτος με γυναικωνίτη. Η Είσοδος και το Τέμπλο είναι μαρμάρινα, ενώ ο Άμβωνας, το Δεσποτικό και Βημόθυρα είναι ξύλινα με περίτεχνα σκαλίσματα και... με επένδυση φύλλων χρυσού. Το τέμπλο είναι έργο του Αντ. Νικ. Φραγκούλη, ανακαινισμένο το 1867. Η οροφή είναι διακοσμημένη με πρωτοχριστιανικά σύμβολα. Εξωτερικά ο Ναός είχε ανοιχτές τοξοστοιχίες που έχουν κλειστεί πλέον με παράθυρα.
Η εκκλησία είναι εντυπωσιακή. Οι εξωτερικοί τοίχοι είναι λίθινοι, οι κίονες στο εσωτερικό έχουν βαφτεί, μιμούμενοι το μάρμαρο, ενώ οι θόλοι και τα σταυροθόλια είναι από ξύλο.
Στον ξύλινο σκελετό των θόλων που φαίνεται από τον γυναικωνίτη, οι επισκέπτες μπορούν να διακρίνουν ένα αναποδογυρισμένο σκαρί πλοίου και θα λεγε κανείς ότι τον έφτιαξαν καραβομαραγκοί.
Ο ναός καλύπτεται εξ ολοκλήρου με ξύλινη στέγη. Πλούσιος είναι στο εσωτερικό ο ζωγραφικός διάκοσμος σε μορφές αγίων και ανθέμια, σταυρούς και αστέρια.
Στις 23 Οκτωβρίου του 1943, οι συμμαχικές δυνάμεις βομβάρδισαν το υπό ιταλο-γερμανική κατοχή νησί, με αποτέλεσμα την πλήρη καταστροφή του Ιερού Βήματος, το οποίο όπως αναφέρει η επιγραφή στη βόρεια είσοδο, ανακατασκευάστηκε το 1951.
Εικόνες με αφιερώσεις
Αρκετές εικόνες είναι αφιερωμένες στο ναό από σωματεία και συντεχνίες, όπως η εικόνα των 40 Μαρτύρων του Δ. Κωσταράκη, αφιερωμένη από τους αχθοφόρους του Ναυπηγείου το 1863 και του Αγ. Αντωνίου, έργο του ιερέα Δ. Μιχάλοβιτς, αφιέρωμα του συναφιού των τρυπανιστών 1872. Οι παλαιότερες εικόνες είναι του Ευαγγελισμού (1826) και των Δώδεκα Αποστόλων (1827), έργα Σμυρναίου ζωγράφου, καθώς και μια εικόνα της Πλατυτέρας σε λαμαρίνα, στην άκρη της ανατολικής στοάς (1827). Υπάρχουν ακόμη δύο εικόνες του Παν. Κυριακόπουλου, που είχε σπουδάσει στη Ρωσία και Ιταλία, μια κεντημένη εικόνα της Κοίμησης του 1831 και στους τοίχους αγιογραφίες των ζωγράφων Λαμπρινού, Αρμενόπουλου και Επ. Δροσινού, Φρ. Δεσύπρη κ.α.
Η ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ!!!
Η μοναδική αξία της άριστης εικόνας αποκαλύφθηκε από τον έγκριτο αρχαιολόγο του τότε Υπουργείου Πολιτισμού, Γεώργιο Μαστορόπουλο. Στα πλαίσια έρευνας και μελέτης των Ιερών Ναών του νησιού μας και των κειμηλίων τους, ο κ. Μαστορόπουλος έτρεφε την ελπίδα μιας μεγάλης ανακάλυψης στους υπεραιωνόβιους Ναούς της Ερμουπόλεως. Την Καθαρά Δευτέρα, 17 Μαρτίου 1983, ο σχολαστικός επιστήμονας παρακάλεσε τον εφημέριο του Ναού π. Κωνσταντίνο Κοντό, να αφαιρέσει, για λίγο, τα αφιερώματα και τις αργυρές επικαλύψεις των μορφών του Ιησού και της Θεοτόκου από την εικόνα. Καθαρίζοντας πρόχειρα με χέρι που έτρεμε από την υπερένταση και μάτια υγρά από την συγκίνηση, αντίκρισε την πολυπόθητη υπογραφή: “Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ο δείξας”. Μετά τα συναισθήματα έκπληξης και συγκίνησης, τον έζωσε η ανησυχία για την τύχη της εικόνας. Με απόλυτη εχεμύθεια του π. Κωνσταντίνου, ανέφερε το θαυμαστό γεγονός της ανακάλυψης στην Προϊσταμένη του Αρχή. Η τότε Υπουργός Πολιτισμού, η αείμνηστη Μελίνα, με τη συγκατάθεση του τότε Μητροπολίτου Δωροθέου Α' και του Προϊσταμένου του Ναού π. Αλέξανδρου Τσιουχάρη, έδωσε εντολή να μεταφερθεί άμεσα, με αυστηρά μέτρα προστασίας και άκρα μυστικότητα η εικόνα στα εργαστήρια του Βυζαντινού Μουσείου Αθηνών, για ιδιαίτερη μελέτη και συντήρηση. Η υπουργός αμέσως ανακοίνωσε το γεγονός της ευρέσεως της σπουδαίας εικόνας. Πιθανόν... ο χρόνος δημιουργίας της ήταν ίσως το 1562 – 1564, όσο ακόμα ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος βρισκόταν στην Κρήτη. Πρόκειται για ένα σπάνιο έργο, μέσα από το οποίο διαφαίνονται οι χριστιανικές και βυζαντινές καταβολές του μεγάλου αυτού καλλιτέχνη που αργότερα θαυμάστηκε παγκόσμια για την θαυμάσια καλλιτεχνική του δημιουργία! Ζωγράφισε την “Κοίμηση της Θεοτόκου” (αυγοτέμπερα σε ξύλο), κοντά στο τέλος της εποχής του στην Κρήτη, πιθανόν πριν από το 1567. Η εικόνα της Κοιμήσεως βρίσκεται στον ναό της Κοιμήσεως από το 1850... περίπου. Είναι ένα εξαιρετικό έργο της νεανικής ηλικίας του μεγάλου ζωγράφου, που δείχνει πόσο ώριμος τεχνίτης ήταν της “βυζαντινής” τέχνης ο Θεοτοκόπουλος όταν έφευγε από την Κρήτη (1567). Η ανακάλυψη της Κοιμήσεως οδήγησε στην αναγνώριση των άλλων τριών έργων του: “Το Τρίπτυχο της Μοντένα” 1568, “Ο Άγιος Λουκάς ζωγραφίζει την Παναγία” 1567 και “Η προσκύνηση των Μάγων” 1567.
Ο Σεβασμιότατος Μητροπολίτης Σύρου κ. Δωρόθεος Β' έγραψε:
“Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, ο μοναδικός και αληθινά πρωτοπόρος μαΐστρος του χρωστήρος, έμεινε γνωστός στην ιστορία της παγκόσμιας, και όχι μόνο Ευρωπαϊκής Τέχνης και του Πολιτισμού με το προσωνύμιο EL GRECO ο Έλληνας! Είναι η διαχρονική μορφή του Έλληνα, που μετέφερε στην Ευρώπη τα ζώπυρα (σπινθήρες) της Ελληνικής πολιτιστικής, πνευματικής και καλλιτεχνικής παράδοσης και γονιμοποίησε την εξέλιξη της Ευρωπαϊκής Τέχνης, οδηγώντας την στα μεγάλα δημιουργήματα της Αναγέννησης, του Ανθρωπισμού και του Διαφωτισμού. Η μοναδικής θρησκευτικής, εθνικής και καλλιτεχνικής αξίας Εικόνα της Κοιμήσεως Θεοτόκου, την οποία διαφυλάσσει στο πνευματικό του Αρτοφόριο ο ιστορικός Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου “των Ψαριανών” Ερμουπόλεως, με τα αρχαιοελληνικά, Βυζαντινά και Ευρωπαϊκά στοιχεία που περιέχει σε μια μοναδική και αξεπέραστη σύνθεση, δεν σηματοδοτεί μόνο την μετάβαση από τη Βυζαντινή στην Ευρωπαϊκή ζωγραφική, αλλά και συμπυκνώνει και εκφράζει τον πόνο και τα πάθη του Ελληνισμού. Η εικόνα αυτή, με τις ιστορικές της περιπέτειες και την αισθητική και καλλιτεχνική της ιδιαιτερότητα υπενθυμίζει πάντοτε και υπογραμμίζει τις ανεξάντλητες ηθικές δυνάμεις του Ελληνισμού, που τον βοήθησαν να επιβιώσει και να μεγαλουργήσει, και που είναι ακριβώς αυτές, που θα τον βοηθήσουν και σήμερα να υπερβεί τις υπάρχουσες δυσκολίες και να συνεχίσει τη διαχρονική προσφορά του προς τον Ευρωπαϊκό και Οικουμενικό Πολιτισμό, τον Πολιτισμό του Ανθρώπου!”...
Υ.Γ. Τα κείμενα είναι από το θαυμάσιο φυλλάδιο “ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ” που μου πρόσφερε ο Ιερέας Κ. Κοντός.
Μαρία Ρώτα.
