Τον σπουδαίο ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η δημιουργία και λειτουργία της Πανεπιστημιούπολης στη Σύρο, για το ίδιο το νησί, περιγράφει ο πρόεδρος του Τμήματος Μηχανικών Σχεδίασης Προϊόντων και Συστημάτων (ΤΜΣΠΣ), Δημήτρης Ζήσης σε συνέντευξή του στην “Κοινή Γνώμη”, σε συνέχεια σύμφωνης γνώμης - από πλευράς Πανεπιστημίου Αιγαίου - της πρότασης για τις εκτάσεις του πρώην στρατοπέδου που θα παραχωρηθούν σε αυτό.
Σύμφωνα με όσα τονίζει ο πρόεδρος του ΤΜΣΠΣ, αφού ο Δήμος Σύρου - Ερμούπολης ολοκληρώσει τις διαδικασίες και τις θεσμικές πράξεις της παραχώρησης των τμημάτων που απέκτησε από το ΤΕΘΑ - και τα αποδώσει στο Πανεπιστήμιο -, το δεύτερο, θα προχωρήσει στη διενέργεια αρχιτεκτονικού διαγωνισμού. Αποτέλεσμα αυτού, θα είναι μία σχεδιαστική πρόταση για το πώς θα λειτουργήσει η Πανεπιστημιούπολη και πώς θα αναπτύσσεται σταδιακά στον χώρο, συνδέοντάς τον με την πόλη και τις γειτνιάζουσες υποδομές του Δήμου.
Την ίδια ώρα, όπως πρόσθεσε ο κ. Ζήσης, στόχος είναι να υπάρξει η λειτουργία και δεύτερου Πανεπιστημιακού Τμήματος, εξέλιξη που θα χαρίσει στο νησί ζωντάνια 12 μήνες τον χρόνο, αλλά και σημαντικό οικονομικό αντικείμενο. Κατ’ εκτίμηση, η εν λόγω προοπτική μπορεί να προσφέρει στον τόπο την ύπαρξη μίας κοινότητας 1.500 ανθρώπων, ίσως και περισσότερων, που η 12μηνη καθημερινότητά τους στο νησί, θα ανοίξει ένα νέο “κεφάλαιο”, αναπτυξιακό(!) για τον τόπο.
Ο κ. Ζήσης, στις απαντήσεις του, δεν παρέλειψε να σημειώσει πως η λειτουργία του Πανεπιστημίου στη Σύρο, δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ανεξάρτητα από τις υποδομές του και σε αυτό το πλαίσιο, υπογράμμισε πως επιβάλλεται η πρωτεύουσα των Κυκλάδων, να αποκτήσει καλύτερη χειμερινή σύνδεση - αεροπορική και ακτοπλοϊκή - με την Αθήνα, ώστε να εξυπηρετούνται στις μετακινήσεις τους όλοι οι πολίτες και κατ’ επέκταση η φοιτητική και ακαδημαϊκή κοινότητα.
Τέλος, ο πρόεδρος του ΤΜΣΠΣ, δεν παρέλειψε να σημειώσει πως η στασιμότητα για το Πανεπιστήμιο στη Σύρο, δηλαδή σε ένα νησιωτικό χώρο, θα μπορούσε να προκαλέσει έως και την απώλειά του, κάτι που επεσήμανε, πως, δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται παθητικά.
Ως εκ τούτου, εξήγησε πως η πρόθεση του Πανεπιστημίου Αιγαίου να αναπτυχθεί στην πρωτεύουσα των Κυκλάδων πρέπει να υποστηριχθεί και από την πολιτική ηγεσία και διοίκηση σε κάθε επίπεδο και σε αυτό το πλαίσιο, ενόψει εκλογών, προτρέπει την τοπική κοινωνία να ζητήσει σαφείς θέσεις για τον στόχο της Πανεπιστημιούπολης από κάθε υποψήφιο.
- Σε συνέχεια της συνάντησης και της συζήτησης με τη Δημοτική Αρχή για τους χώρους του στρατοπέδου Σύρου που προτείνεται να αποδοθούν στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, για δημιουργία Πανεπιστημιούπολης, ποια είναι η γνώμη – απάντησή σας προς τον δήμαρχο; Υπάρχει συμφωνία από πλευράς Πανεπιστημίου ως προς τους χώρους που θα πάρετε;
“Μέσα στο καλοκαίρι πραγματοποιήθηκε συνάντηση εργασίας και επίσκεψη στον χώρο, με τη συμμετοχή των Τεχνικών Υπηρεσιών του Πανεπιστημίου και του Δήμου, παρουσία του δημάρχου και του πρύτανη. Νομίζω ότι όλοι είμαστε ιδιαίτερα χαρούμενοι που μια υπόθεση, η οποία συζητείται εδώ και πολλά χρόνια φαίνεται πλέον να προχωρά ουσιαστικά. Θα πρέπει, βέβαια, να έχουμε σαφή εικόνα για το τι ακριβώς παραχωρείται. Στο Πανεπιστήμιο αποδίδεται περίπου το μισό του συνολικού χώρου του πρώην στρατοπέδου, καθώς ένα σημαντικό τμήμα παραμένει στο ΤΕΘΑ. Με βάση αυτά τα δεδομένα, υπάρχει θετική διάθεση από την πλευρά του Πανεπιστημίου και το επόμενο βήμα είναι να περάσουμε πλέον στον συγκεκριμένο σχεδιασμό για την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση των χώρων που θα μας αποδοθούν. Για εμάς είναι ιδιαίτερα σημαντικό η νέα Πανεπιστημιούπολη να μη νοηθεί ως ένας κλειστός χώρος, αποκομμένος από την πόλη και την κοινωνία πίσω από «μάντρες». Αντίθετα, θέλουμε να δημιουργήσουμε έναν ανοιχτό πανεπιστημιακό χώρο, οργανικά συνδεδεμένο με τη Σύρο και τους κατοίκους της. Έναν χώρο που, πέρα από τις ακαδημαϊκές και ερευνητικές λειτουργίες, θα περιλαμβάνει φοιτητικές εστίες, εκθεσιακούς και συνεδριακούς χώρους, καθώς και υποδομές που θα μπορούν να φιλοξενούν δράσεις ανοιχτές στην τοπική κοινωνία. Θέλουμε μια συνέχεια του αστικού ιστού: έναν ανοιχτό και διαπερατό χώρο, με δημόσιες διαδρομές, χώρους πρασίνου, λειτουργίες και σημεία συνάντησης, στον οποίο ο κάτοικος, ο φοιτητής και ο επισκέπτης θα μπορούν να κινούνται και να συνυπάρχουν. Ένα τέτοιο εγχείρημα έχει τη δυνατότητα να μεταμορφώσει τη Σύρο. Το Πανεπιστήμιο φέρνει νέους ανθρώπους στο νησί όχι μόνο για λίγες εβδομάδες το καλοκαίρι, αλλά δώδεκα μήνες τον χρόνο. Δημιουργεί δραστηριότητα και μέσα στον χειμώνα, στηρίζει την τοπική οικονομία και συμβάλλει στο να παραμένει το νησί ζωντανό καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους.
Ακριβώς γι’ αυτό, η ανάπτυξη της πανεπιστημιακής παρουσίας δεν μπορεί να εξετάζεται ανεξάρτητα από τις βασικές υποδομές του νησιού. Το γεγονός ότι η πρωτεύουσα των Κυκλάδων φτάνει πλέον να εξυπηρετείται τον χειμώνα από ένα μόνο ακτοπλοϊκό δρομολόγιο διάρκειας περίπου πέντε ωρών και μόλις τρεις αεροπορικές συνδέσεις την εβδομάδα με την Αθήνα είναι ένα ζήτημα που πρέπει να μας απασχολεί όλους. Να το πω πολύ απλά: τον χειμώνα, από άποψη πραγματικής προσβασιμότητας, η Μυτιλήνη ή ακόμη και η Σάμος μπορεί να βρίσκονται ουσιαστικά «πιο κοντά» στην Αθήνα από τη Σύρο, καθώς διαθέτουν πολλαπλές αεροπορικές συνδέσεις μέσα στην ημέρα. Αν θέλουμε περισσότερους φοιτητές, ερευνητές, εκπαιδευτικούς και νέες δραστηριότητες στη Σύρο, πρέπει παράλληλα να διασφαλίσουμε ότι το νησί παραμένει ουσιαστικά και σταθερά συνδεδεμένο με την υπόλοιπη χώρα.
Ο στόχος μας είναι η περαιτέρω ανάπτυξη της πανεπιστημιακής παρουσίας στη Σύρο, με τη δημιουργία τουλάχιστον ενός ακόμη Τμήματος. Αυτό σημαίνει ότι, σε έναν σχετικά σύντομο χρονικό ορίζοντα, η φοιτητική κοινότητα του νησιού μπορεί να πλησιάσει ή ακόμη και να ξεπεράσει τους 1.500 φοιτητές. Μπορεί κανείς εύκολα να αντιληφθεί τι σημαίνουν 1.500 νέοι άνθρωποι, μαζί με το ακαδημαϊκό, ερευνητικό και διοικητικό προσωπικό, για ένα νησί όπως η Σύρος: για την κατοικία, την αγορά, την εστίαση, τον πολιτισμό, την επιχειρηματικότητα και, κυρίως, για τη ζωή του νησιού κατά τους χειμερινούς μήνες”.
- Χρονικά πότε θα σας παραχωρηθούν οι εκτάσεις;
“Η έκταση έχει πλέον περιέλθει στην κυριότητα του Δήμου Σύρου - Ερμούπολης, οπότε το χρονοδιάγραμμα της παραχώρησης προς το Πανεπιστήμιο εξαρτάται από την ολοκλήρωση των σχετικών διαδικασιών από την πλευρά του Δήμου. Εμείς θέλουμε αυτό να γίνει το συντομότερο δυνατόν. Υπάρχει ήδη κοινή κατεύθυνση, έχει πραγματοποιηθεί επίσκεψη και συνάντηση εργασίας στον χώρο με τον δήμαρχο, τον πρύτανη και τις Τεχνικές Υπηρεσίες των δύο φορέων και πλέον πρέπει να περάσουμε από τη συμφωνία επί της αρχής στις αναγκαίες θεσμικές πράξεις”.
- Σε ποιο στάδιο βρίσκονται σήμερα οι κινήσεις σας για τη μελλοντική αξιοποίηση των εν λόγω χώρων; Τι κινήσεις κάνετε;
“Αυτή τη στιγμή βρισκόμαστε στο στάδιο πριν από την οριστική παραχώρηση του χώρου. Μόλις αυτή ολοκληρωθεί, το επόμενο ουσιαστικό βήμα θα είναι η προκήρυξη διεθνούς αρχιτεκτονικού διαγωνισμού, μέσα από τον οποίο θα προκύψει ο συνολικός χωρικός και αρχιτεκτονικός σχεδιασμός της νέας Πανεπιστημιούπολης. Το Πανεπιστήμιο Αιγαίου έχει σημαντική εμπειρία από σχετικούς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν ο σύνθετος ανοικτός διαγωνισμός για την ανάπλαση τεσσάρων κτηρίων στα Ταμπάκικα της Σάμου και ο διαγωνισμός για τη μελέτη αποκατάστασης και επέκτασης του Καρράδειου κτιρίου στη Χίο. Υπάρχει, επομένως, τόσο η εμπειρία όσο και η αντίληψη ότι ένα έργο τέτοιας κλίμακας και σημασίας απαιτεί μια ευρύτερη αρχιτεκτονική και σχεδιαστική προσέγγιση.
Και ίσως αυτό έχει μια ιδιαίτερη σημασία για εμάς στη Σύρο. Είμαστε ένα Τμήμα Design. Ο σχεδιασμός είναι στον πυρήνα της ακαδημαϊκής μας ταυτότητας και γνωρίζουμε ότι design δεν είναι μόνο «κατασκευή». Με αυτή την έννοια, η ίδια η Πανεπιστημιούπολη αποτελεί ένα εξαιρετικά σύνθετο πρόβλημα σχεδίασης. Γι’ αυτό και δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί απλώς ως ένα ακόμη κατασκευαστικό έργο. Το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα κτήρια χρειαζόμαστε ή πόσα τετραγωνικά μέτρα μπορούμε να κατασκευάσουμε. Είναι τι είδους Πανεπιστήμιο θέλουμε να δημιουργήσουμε και πώς αυτό μεταφράζεται στον χώρο. Η αρχιτεκτονική μορφή δεν είναι ουδέτερη. Εκφράζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το Πανεπιστήμιο, τη σχέση του με την πόλη και την κοινωνία, τον δημόσιο χώρο και τελικά τον ίδιο τον τόπο. Ενσωματώνει αξίες, κοινωνικές προτεραιότητες και επιλογές και, υπό αυτή την έννοια, αποκτά αναπόφευκτα κοινωνικό, ηθικό και πολιτικό περιεχόμενο.
Μιλάμε, άλλωστε, για ένα σύνθετο έργο με ορίζοντα ανάπτυξης αρκετών ετών. Χρειαζόμαστε, επομένως, μια σχεδιαστική λύση που δεν θα αντιμετωπίζει την Πανεπιστημιούπολη ως κάτι που πρέπει να ολοκληρωθεί μονομιάς, αλλά ως έναν ζωντανό οργανισμό: ένα σύστημα που θα μπορεί να αναπτύσσεται σε φάσεις, να υποδέχεται νέες χρήσεις και να προσαρμόζεται στις μελλοντικές ανάγκες του Πανεπιστημίου.
Και βέβαια, η σχεδίαση δεν αρχίζει από ένα άδειο οικόπεδο. Υπάρχει ένα υφιστάμενο κτηριακό απόθεμα, υπάρχει η ιδιαίτερη τοπογραφία και μορφολογία του χώρου και, κυρίως, υπάρχει ένα εξαιρετικά ισχυρό ιστορικό αποτύπωμα. Πριν μετατραπεί σε στρατόπεδο, στον χώρο λειτούργησε το Αμερικανικό Ορφανοτροφείο, το οποίο κατασκευάστηκε το 1923–24 από τη Near East Relief. Στην ίδια την κατασκευή του συμμετείχαν μάλιστα περίπου 600 από τα παιδιά, τα οποία είχαν μεταφερθεί στη Σύρο και αρχικά εγκαταστάθηκαν σε σκηνές στη νότια πλευρά των εγκαταστάσεων. Τα κτίρια που σώζονται σήμερα αποτελούν, επομένως, φορείς μιας συλλογικής μνήμης που συνδέεται με την προσφυγιά, την αλληλεγγύη και την πολυπολιτισμικότητα.
Υπάρχει όμως και μια διάσταση αυτής της ιστορίας που θεωρώ εξαιρετικά συμβολική για τη μελλοντική χρήση του χώρου. Στο Ορφανοτροφείο λειτουργούσε σχολή επαγγελματικής εκπαίδευσης, στην οποία τα παιδιά εκπαιδεύονταν σε περισσότερα από 40 επαγγέλματα — από τεχνικά επαγγέλματα και μηχανική μέχρι την ξυλουργική και την αγγειοπλαστική. Δηλαδή, πριν από έναν αιώνα, ο συγκεκριμένος τόπος είχε ήδη έναν έντονο χαρακτήρα εκπαίδευσης, τεχνικής γνώσης και δημιουργίας. Όπως άλλωστε και ο χώρος του πρώην 1ου Γυμνασίου στην Ερμουπολή.
Αυτή τη συνέχεια θέλουμε να διατηρήσουμε και κυρίως, να την κάνουμε ορατή. Έναν αιώνα αργότερα, ένας τόπος που συνδέθηκε με την εκπαίδευση, την τεχνική γνώση και τη δημιουργία μπορεί να αποκτήσει ξανά εκπαιδευτική ζωή ως Πανεπιστημιούπολη, φιλοξενώντας πλέον τη σύγχρονη μηχανική, το design, την τεχνολογία, την έρευνα και την καινοτομία.
Αυτή είναι, τελικά, και η μεγάλη πρόκληση του διεθνούς αρχιτεκτονικού διαγωνισμού: να μην παραγάγει απλώς ένα σύνολο κτηρίων, αλλά μια ισχυρή συνολική χωρική ιδέα. Μια ιδέα που θα επιτρέπει στην Πανεπιστημιούπολη να εξελίσσεται σταδιακά σε βάθος χρόνου, χωρίς να χάνει ούτε τη συνοχή της ούτε τη μνήμη του τόπου και χωρίς να αποκόπτεται από την πόλη που την περιβάλλει.
Η αρχιτεκτονική εδώ καλείται, ουσιαστικά, να συνδέσει τρεις χρόνους: το ιστορικό ίχνος του παρελθόντος, τη ζωντανή πόλη της σημερινής Ερμούπολης και το Πανεπιστήμιο του μέλλοντος”.
- Ποιος είναι ο στόχος και το όραμα του Πανεπιστημίου Αιγαίου για την παρουσία του στη Σύρο, σχετικά με τα επόμενα χρόνια; Μέχρι σήμερα λειτουργεί επιτυχώς - παρά τις κτηριακές δυσκολίες – το ΤΜΣΠΣ.
“Το Τμήμα Μηχανικών Σχεδίασης Προϊόντων και Συστημάτων έχει πλέον συμπληρώσει 25 χρόνια παρουσίας στη Σύρο και έχει αποδείξει στην πράξη ότι μπορεί να λειτουργεί και να αναπτύσσεται με επιτυχία, παρά τις πολύ σημαντικές κτηριακές δυσκολίες.
Βρισκόμαστε όμως σήμερα σε ένα κρίσιμο σημείο. Σε ένα νησιωτικό πανεπιστημιακό περιβάλλον, η στασιμότητα δεν αποτελεί ασφαλή επιλογή. Αν δεν δημιουργήσουμε τώρα τις προϋποθέσεις για να μεγαλώσουμε, υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος, σε ένα μεταβαλλόμενο δημογραφικό και ακαδημαϊκό περιβάλλον, να οδηγηθούμε στην αντίθετη κατεύθυνση.
Και πρέπει να αντιληφθούμε τι θα σήμαινε αυτό για το νησί. Η Σύρος διαθέτει σήμερα ένα μόνο πανεπιστημιακό Τμήμα. Επομένως, εδώ δεν μιλάμε απλώς για το ενδεχόμενο να μειωθεί κάποτε ο αριθμός των φοιτητών. Στη δυσμενέστερη περίπτωση, θα μπορούσαμε να μιλάμε για τον κίνδυνο η Σύρος να χάσει τη μοναδική πανεπιστημιακή μονάδα που διαθέτει. Δεν θεωρώ ότι μπορούμε να αντιμετωπίζουμε ένα τέτοιο ενδεχόμενο παθητικά.
Γι’ αυτό η απάντηση πρέπει να είναι αναπτυξιακή: να ενισχύσουμε αυτό που δημιουργήθηκε στη Σύρο τα τελευταία 25 χρόνια, να του δώσουμε μεγαλύτερη κρίσιμη μάζα και να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις ώστε η πανεπιστημιακή παρουσία στο νησί να είναι όχι μόνο ισχυρότερη, αλλά και πολύ πιο ανθεκτική σε βάθος χρόνου.
Δεν πρέπει, λοιπόν, να συζητάμε απλώς πώς θα λύσουμε τα προβλήματα στέγασης του υφιστάμενου Τμήματος. Πρέπει να συζητάμε ποια θέλουμε να είναι η πανεπιστημιακή Σύρος των επόμενων δέκα ή είκοσι ετών”.
- Για να επιτύχετε τη δημιουργία Πανεπιστημιούπολης από πού θα αντλήσετε πόρους και σε τι διάστημα εκτιμάτε πως το νησί θα μπορούσε να δει αυτόν τον στόχο να υλοποιείται;
“Ένα έργο αυτής της κλίμακας προφανώς δεν μπορεί να υλοποιηθεί αποκλειστικά από τους τακτικούς πόρους ενός Πανεπιστημίου. Θα χρειαστεί ένας συνδυασμός εθνικών και ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών εργαλείων, πόρων της Περιφέρειας και διαφορετικών προγραμμάτων ανά φάση του έργου. Και εδώ χρειάζεται να είμαστε ρεαλιστές: μιλάμε για ένα μεγάλο έργο, με ορίζοντα αρκετών ετών, το οποίο θα πρέπει να αναπτυχθεί σταδιακά. Το σημαντικότερο, όμως, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι απλώς να εντοπίσουμε ένα χρηματοδοτικό πρόγραμμα. Χρειάζεται μια ευρύτερη πολιτική επιλογή: να αντιμετωπίσουμε την ενίσχυση της δημόσιας ανώτατης εκπαίδευσης στα νησιά ως αναπτυξιακή επένδυση για τη χώρα.
Συζητάμε διαρκώς για τη νησιωτικότητα, την περιφερειακή ανάπτυξη, το δημογραφικό και την ανάγκη να υπάρχει οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα στα νησιά δώδεκα μήνες τον χρόνο. Εδώ έχουμε ένα πολύ συγκεκριμένο παράδειγμα όπου όλα αυτά μπορούν να συναντηθούν. Μια ισχυρή πανεπιστημιακή παρουσία φέρνει νέους ανθρώπους, θέσεις εργασίας, έρευνα, επιχειρηματικότητα και διεθνείς συνεργασίες και κυρίως, δημιουργεί ζωή και μέσα στον χειμώνα.
Γι’ αυτό θεωρώ ότι η Πανεπιστημιούπολη της Σύρου δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως ένα ακόμη κτηριακό ζήτημα του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Είναι ένα αναπτυξιακό έργο για τη Σύρο, τις Κυκλάδες και συνολικά το Αιγαίο.
Από εκεί και πέρα, όμως, χρειάζεται και κάτι ακόμη: να το θελήσει και να το διεκδικήσει η ίδια η Σύρος. Έρχονται εκλογές και θεωρώ ότι οι Συριανοί έχουν κάθε λόγο να ζητήσουν από όσους διεκδικούν την ψήφο τους να τοποθετηθούν συγκεκριμένα. Θέλουμε ή όχι μια ισχυρότερη πανεπιστημιακή παρουσία στη Σύρο; Θέλουμε Πανεπιστημιούπολη, φοιτητική κατοικία και ένα ακόμη Τμήμα; Και, εάν ναι, ποιοι είναι διατεθειμένοι να στηρίξουν έμπρακτα αυτή την προσπάθεια;
Γιατί τέτοια έργα δεν γίνονται μόνο με τις καλές προθέσεις ενός Πανεπιστημίου. Χρειάζονται χρηματοδότηση, πολιτικές αποφάσεις, συνέπεια και συνέχεια σε βάθος χρόνου. Χρειάζεται όμως και η ίδια η τοπική κοινωνία να τα μετατρέψει σε σταθερή διεκδίκηση.
Η Σύρος έχει μπροστά της μια πραγματική αναπτυξιακή επιλογή. Μια πανεπιστημιακή κοινότητα που τα επόμενα χρόνια μπορεί να πλησιάσει τους 1.500 φοιτητές αλλάζει την κλίμακα της πανεπιστημιακής παρουσίας στο νησί και δημιουργεί δραστηριότητα καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Επομένως, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι θα κάνει το Πανεπιστήμιο. Είναι και τι Πανεπιστήμιο θέλει η ίδια η Σύρος να έχει σε δέκα ή είκοσι χρόνια — και πόσο αποφασισμένη είναι να το διεκδικήσει”.
