Η “Θαλασσινή Πολιτεία” είναι ένα ιστορικό θεατρικό έργο του Νίκου Σφυρόερα που εξιστορεί την ίδρυση της Ερμούπολης, το οποίο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο πλαίσιο των εκδηλώσεων “Σύρος - Πολιτισμός 2016” από τον Θεατρικό Πολιτιστικό Όμιλο Σύρου “Απόλλων” και αναβιώνει για δεύτερη φορά, φέτος, στη σκηνή του θεάτρου Απόλλων.
Συγκεκριμένα, από την Πέμπτη 2 έως και την Κυριακή 5 Ιουλίου στις 9 το βράδυ, ο ΘΕΠΟΣ επαναφέρει αυτό το ιστορικό έργο, το οποίο αναφέρεται στα πρώτα χρόνια της ίδρυσης της πόλης στις αρχές του 19ου αιώνα από Έλληνες πρόσφυγες, οι οποίοι έφτασαν από τη Χίο, τη Σμύρνη, τα Ψαρά και πολλές άλλες περιοχές. Η παράσταση αποτελεί φόρο τιμής στην πόλη με τις “ιωνικές άκρες” και τη θέληση των πρώτων οικιστών να ριζώσουν στον “σταχτί και γυμνό βράχο”.
Για την παράσταση, μέσα από την οποία ξαναζωντανεύουν μνήμες και προσδοκίες των προσφύγων και η οποία αφιερώνεται στα 200 χρόνια από την ονοματοδοσία της Ερμούπολης, μίλησε στην “Κοινή Γνώμη”, ο σκηνοθέτης της, Γιώργος Πάχος.
- Γιατί θεωρήσατε σημαντικό να παρουσιαστεί εκ νέου η συγκεκριμένη παράσταση;
“Ο χρόνος “τρέχει”. Θυμάμαι εκείνη την έντιμη και ευαίσθητη παράσταση, που είχε εμπνεύσει ακόμα και επιχειρηματίες του κέντρου της Ερμούπολης, να μετατρέψουν - διακοσμήσουν τις βιτρίνες των καταστημάτων τους σε “Θαλασσινή Πολιτεία”. Πόσο όμορφο. Αυτό το γεγονός από μόνο του είναι αρκετό να παροτρύνει τους θεατρόφιλους να σπεύσουν να καταλάβουν τις θέσεις του θεάτρου μας.
Επειδή προσωπικά πίστευα, πως τότε, ίσως να ήταν άκαιρες και βιαστικές εκείνες οι εκδηλώσεις του ουσιαστικά άσχετου 2016, την παράστασή μας την έβλεπα προβολικά να παρουσιάζεται τη χρονιά που θα έπρεπε, δηλαδή, στα 200 χρόνια από την ονοματοθεσία της Ερμούπολης. Έτσι ο θεατρικός μύθος και οι ιστορικές αλήθειες του, που αναδύθηκαν μέσα από ένα παλαιό δακτυλογραφημένο αντίγραφο και ανέβηκαν το 2016, θα ξαναζήσουν το 2026.
Τον Νίκο Σφυρόερα τον λάτρευα από μικρό παιδί. Υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους πνευματικούς ανθρώπους της μεταπολεμικής Ελλάδας. Υπήρξε από τους πιο παραγωγικούς και ποιοτικούς μεταφραστές και διασκευαστές έργων για τις θρυλικές εκπομπές το “Θέατρο της Δευτέρας”, το “Θέατρο της Κυριακής” με τις οποίες μεγάλωσα. Επίσης, στο ίδιο Γυμνάσιο της Χίου φοιτήσαμε, στα ίδια θρανία καθίσαμε, η ίδια μυρουδιά των όμορφα φθαρμένων βιβλίων της Βιβλιοθήκης του Κοραή, μας μέθυσε. Στο ίδιο προαύλιο της Μητρόπολης Χίου με το θαυμάσιο βοτσαλωτό, παίξαμε μπάλα. Στα ίδια δρομάκια περπατήσαμε, έστω και με απόσταση αρκετών χρόνων... Tempus fugit!
Επειδή δεν θα επιθυμούσα το μοναδικό δακτυλογραφημένο κείμενο του έργου, που γνωρίζαμε την ύπαρξή του, να πέσει σε άλλα χέρια και λόγω της προγονικής, ας πούμε σχέσης μου με αυτό, το ζητήσαμε από την κόρη του συγγραφέα, την καταπληκτική Σοφία και το ανεβάσαμε, με ευγένεια, λεπτότητα ευαισθησία και ασφαλώς με ιδιαίτερο θεατρικό ενδιαφέρον”.
- Πως προσεγγίζετε την ιστορική αναπαράσταση της Ερμούπολης του 19ου αιώνα;
“Το ιστορικό πλαίσιο και η αλληλουχία των γεγονότων περιγράφονται με ικανοποιητική ακρίβεια. Αρκετοί θεατές, μας είχαν υπογραμμίσει την ιστορική γνώση που αποκόμισαν για το νησί μας, παρακολουθώντας την παράσταση. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που έχουμε υπέρτιτλους αυτήν τη φορά, από την επαγγελματική μετάφραση στα αγγλικά της Ζενής Παπαϊωάννου, για να το δουν και οι ξένοι επισκέπτες μας. Οι αναπαραστάσεις της άφιξης των Χίων προσφύγων, η σκηνή της ονοματοθεσίας, η κίνηση συνόλων στις έντονες σκηνές πλήθους, οπτικοποιούνται σκηνικά με τις συνταγές που μας έχουν συνηθίσει τα έργα του Απόλλωνα, με την εξαιρετική κινησιολογική παρέμβαση της Βέτας Αποστολίδου.
Η είσοδος των προσφύγων είναι ακριβώς η ίδια με αυτή του έργου του Καζαντζάκη “ο Χριστός Ξανασταυρώνεται”. Πώς να σκηνοθετήσεις με διαφορετικό τρόπο δυο ολόιδιες συγκλονιστικές πνευματικές αναδύσεις. Άντε τώρα εσύ, να βγεις από τη βαθιά γραφή και την ποίηση του Καζαντζάκη και να μπεις στην ευαισθησία και στο όραμα του Σφυρόερα. Μόνο με την ικανότητα, την εμπειρία, και το αισθητικό επίπεδο των ηθοποιών που έχει το προνόμιο να διαθέτει ο Απόλλωνας, μπορείς να το καταφέρεις. Κρίμα που η στενότητα του χώρου, δεν μου επιτρέπει να αναφερθώ και να παρουσιάσω ένα προς ένα τα μέλη του πολυπληθούς θιάσου του Ομίλου μας. Η “Θαλασσινή Πολιτεία” παρουσιάζει ιδιαίτερο θεατρικό ενδιαφέρον. Όσοι αποφασίσουν να την παρακολουθήσουν θα αποζημιωθούν στο έπακρο”.
- Ποια στοιχεία της Σύρου αναδεικνύονται περισσότερο;
“Τα εθνολογικά κυρίως. Καλή καρδιά, καλή γειτονία, φιλοξενία, “Να ζήσει ο ντόπιος, να ζήσει κι ο Ξένος…”, αποφαίνεται στην τελευταία σκηνή ο Συριανός Τζουάνες! Φιλόμουση καλλιέργεια και παιδεία, μουσική… πολιτισμός, α και θηλυκή πολυμήχανη γυναικεία πρόκληση. Συριανή, που κλέβει εύκολα όποια καρδιά θελήσει, “με μια ματιά της, μ’ ένα κρικέλι της τραχηλιάς της...”! Κάποτε μου είχε πει ο Στέλιος Ανεμοδουράς, δηλαδή ο Θάνος Αστρίτης ο συγγραφέας του Μικρού Ήρωα, “Όταν έρθω στη Σύρα, θα σου πω για τις υπέροχες Συριανές, που γνώρισα το ’40..!”.
Αν πάλι αναφέρεστε στον σκηνικό διάκοσμο, το εμπνευσμένο, έξυπνο και λειτουργικό σκηνικό της Πηνελόπης Ασλάνογλου, δεν προσπαθεί να αναπαραστήσει το μοναδικό νεοκλασικό ύφος της Ερμούπολης. Προσδιορίζει όμως σκηνογραφικά τα κοσμογονικά ιστορικά γεγονότα του νησιού, και απογειώνει την έντονη σκηνική δράση. Από πολυπληθείς τελετουργίες, συλλογικούς χορούς και πανηγύρια, σε διαδηλώσεις διαμαρτυρίες στα όρια λαϊκών εξεγέρσεων.
Σε τέτοιου είδους έργα, ιστορικής ροής και τρυφερής μυθοπλασίας, λειτουργεί θαυμάσια και η “Λεκτική Σκηνογραφία” όπως λέμε. Δηλαδή, αν, για παράδειγμα ο Σαίξπηρ έλεγε στο GLOBE του, “Εδώ είναι Δάσος”, έβαζε τους χαρακτήρες να περιγράψουν τις αισθήσεις: τη μυρωδιά των λουλουδιών, το θρόισμα των φύλλων, τη δροσιά της νύχτας, το φως του φεγγαριού που πέφτει πάνω στις φυλλωσιές. Οι λέξεις λειτουργούσαν σαν πινέλο. Ο θεατής δεν έβλεπε το δάσος με τα μάτια του, αλλά το “ένιωθε” με τη φαντασία του. Αυτό συμβαίνει σε κάποιον βαθμό και με τον Σφυρόερα στη Θαλασσινή Πολιτεία του. Ορισμένες σκηνές χτίζονται στο μυαλό του θεατή με ιδιαίτερη μαεστρία και είναι απίστευτα γοητευτικό, πιστέψτε με”.
- Ποια είναι εκείνη η σκηνή που σας συγκινεί ιδιαίτερα;
“Παρόλο που εύκολα υποκύπτω στη γοητεία ακόμα και μιας μικρής λεπτομέρειας κάποιας σκηνής, δεν μπορώ να σας απαντήσω.
Έχετε ακούσει ποτέ γονιό να απαντάει στο, ποιο παιδί του αγαπάει περισσότερο; Δεν είναι σωστό να επιλέξω κάποια, καθώς θα πρέπει να απολογηθώ στις υπόλοιπες.
Όμως, προσέξτε. Θέατρο ψυχής δημιουργείται σε μία εμβόλιμη θεατρική στίξη όταν ο σημερινός ιερέας της Κοίμησης της Θεοτόκου, πατέρας Κωνσταντίνος Κοντός, κηρύσσει την έναρξη της Συνέλευσης για την Ονοματοθεσία της πόλης και μέσα σε πνεύμα κατάνυξης παρακαλεί δυο παιδιά να του φέρουν “εκείνη την παλιά, την μαυρισμένη εικόνα της Παναγιάς της Ψαριανής…”. Τραγική ειρωνεία, για τον άγνωστο ακόμα Γκρέκο του 1564. Και δημιουργείται η ψευδαίσθηση στον θεατή, πως ο αγαθός αυτός ιερέας βρισκόταν πράγματι σ’ εκείνη την μακρινή σύναξη της ονοματοθεσίας και τα βήματα του δεν έχουν σβηστεί ακόμα στην άμμο, από τότε μέχρι και σήμερα. Σκεφθείτε πως αυτός ο ίδιος άνθρωπος που άντεξε τη δόνηση της 1ης Απριλίου 1983, όταν αναδύθηκε από το σκοτάδι της παραμελημένης εικόνας, το ασύλληπτο, έως σπαρακτικό: Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ο Δείξας, σήμερα έχουμε την ευλογία να “παίζει” μαζί μας, στο έργο του Σφυρόερα και να τον βλέπουμε να βουρκώνει, γιατί είναι τέτοια η ιερότητα και η αλήθεια που πλανώνται στη σκηνή, που εμποτίζουν όχι μόνο τον νου, αλλά και τη μίμηση του θεατρικού αντιγράφου της Εικόνας”.
- Πιστεύετε ότι το θέατρο μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση της τοπικής ιστορίας και μνήμης;
“Η απάντηση για τη συμβολή του θεάτρου και των τεκμηρίων του, μπορεί να απασχολήσει το θέμα μιας ολόκληρης καινούργιας συνέντευξης ή και να απαντηθεί με μόνο μία λέξη, απόλυτα.
Θα το συζητήσουμε ξανά, όταν πραγματοποιηθεί η έκθεση - έκπληξη θεατρικών τεκμηρίων που προγραμματίζουμε. Ακόμα και ένα ασήμαντο και ταπεινό φέιγ βολάν που διαφήμιζε τις παραστάσεις του Άρματος Θέσπιδος τον Μάρτη του 1940 στη Σύρο, θα είναι ικανό να μας γνωρίσει, εποχές ξεχασμένες, και να αφήσει αποτύπωμα στις ψυχές μας”.
- Ποιο είναι το μήνυμα που θα θέλατε να κρατήσουν οι θεατές φεύγοντας από την παράσταση, ιδιαίτερα εκείνοι που θα δουν για πρώτη φορά το έργο;
“Δύο μηνύματα. Το Καζαντζακικό “Μια αστραπή είναι η ζωή, μα προλαβαίνουμε” και το αντίστοιχο του Σφυρόερα “Πάντα να φτάνεις με σκαριά που πίσω δεν γυρνάνε””.
