Η αποκατάσταση του ιερού ναού του Αγίου Ιωσήφ στα Λουτρά της Τήνου μπαίνει σε νέα φάση, καθώς το Υπουργείο Πολιτισμού προχωράει στην υλοποίηση ενός ολοκληρωμένου σχεδίου εργασιών για τη διάσωση και ανάδειξη ενός από τα σημαντικότερα μνημεία της καθολικής κληρονομιάς στο Αιγαίο.
Στόχος είναι η προστασία της ιστορικής και αρχιτεκτονικής του αξίας, η αντιμετώπιση των σοβαρών φθορών που έχει υποστεί και η ασφαλής επαναλειτουργία του ως χώρου λατρείας και πολιτιστικής αναφοράς.
Αξίζει να σημειωθεί πως ο ναός αποτελεί χαρακτηρισμένο νεότερο μνημείο και συνδέεται άμεσα με την ιστορία των Λουτρών, καθώς υπήρξε το επίκεντρο της δράσης των ιησουιτών και των ουρσουλινών, οι οποίοι διαμόρφωσαν για δεκαετίες την εκπαιδευτική, θρησκευτική και πολιτιστική ταυτότητα της περιοχής.
Π. Κροντηράς: "Το ότι ξεκινούν οι διαδικασίες για την αποκατάστασή του είναι κάτι που ζητούσε εδώ και χρόνια η τοπική κοινωνία"
Ο δήμαρχος Τήνου, Παναγιώτης Κροντηράς, μίλησε στην "Κοινή Γνώμη" για τη σημασία της αποκατάστασης του ιερού ναού του Αγίου Ιωσήφ στα Λουτρά, χαρακτηρίζοντας το έργο ιδιαίτερα σημαντικό για την ιστορία, τον πολιτισμό και το μέλλον του νησιού. Παράλληλα, αναφέρθηκε στη συμβολή των τοπικών φορέων, αλλά και στις επόμενες προτεραιότητες για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς της Τήνου.
"Τα Λουτρά και γενικότερα η Μονή Ουρσουλινών και ο Άγιος Ιωσήφ είναι ένα σημαντικό κομμάτι και της ιστορίας και του πολιτισμού του νησιού μας. Η λειτουργία του ναού συνδέθηκε με τη δραστηριότητα των εκπαιδευτικών και πνευματικών ιδρυμάτων υπό την εποπτεία των ιησουιτών και αυτό αποτυπώνει τον ιδιαίτερο ρόλο που είχε η περιοχή στην εξέλιξη του νησιού. Είναι πραγματικά εντυπωσιακό πως σε έναν τόσο μικρό τόπο συνυπάρχουν ο Άγιος Ιωσήφ και η Μονή των ουρσουλινών, δύο σημεία που αναδεικνύουν τη συνολική πολιτιστική φυσιογνωμία της Τήνου. Ο Άγιος Ιωσήφ είναι ένα νεότερο μνημείο με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική και ιστορική αξία. Το ότι αρχίζουν οι διαδικασίες για την αποκατάστασή του είναι κάτι που ζητούσε εδώ και χρόνια η τοπική κοινωνία, η αυτοδιοίκηση, η Καθολική Εκκλησία και πιστεύω ολόκληρη η Τήνος. Είναι μια πολύ σημαντική εξέλιξη για την ιστορία, την πολιτιστική μας κληρονομιά, αλλά και για το μέλλον του νησιού μας", ανέφερε αρχικά για τη σημασία του έργου.
"Όλοι οι φορείς συνέβαλαν με τον τρόπο τους για να προχωρήσει αυτή η προσπάθεια"
Για τη συμβολή του Δήμου και τη συνέχεια του έργου, ανέφερε πως "όλες οι Δημοτικές Αρχές είχαν ως αίτημα την αποκατάσταση του ναού και συμμετείχαν στις διαδικασίες ώστε να φτάσουμε στη σημερινή εξέλιξη. Όλοι οι φορείς συνέβαλαν με τον τρόπο τους για να προχωρήσει αυτή η προσπάθεια. Για μένα, όμως, το σημαντικό δεν είναι ποιος έβαλε το λιθαράκι του. Σημασία έχει το αποτέλεσμα, που είναι προϊόν συλλογικής προσπάθειας πολλών φορέων. Το ότι ξεκινά η διαδικασία για να σωθεί αυτό το σημαντικό μνημείο του νησιού μας είναι το πιο ουσιαστικό. Το κτήριο ανήκει στους Ιησουίτες, όμως ο Δήμος και η δημοτική αρχή θα είμαστε πάντα στο πλευρό τους, προκειμένου να αξιοποιηθεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο μετά την ολοκλήρωση των εργασιών και να παραμείνει ζωντανό για τις επόμενες γενιές".
Κλείνοντας και μιλώντας για τις επόμενες προτεραιότητες και για το αν υπάρχουν κι άλλοι στόχοι για το προσεχές μέλλον, σημείωσε "βεβαίως υπάρχουν και άλλοι στόχοι. Θεωρώ ότι το επόμενο μεγάλο βήμα πρέπει να είναι η Μονή των Ουρσουλινών, που βρίσκεται δίπλα στον Άγιο Ιωσήφ. Πρόκειται για ένα μνημείο εξίσου σημαντικό για την ιστορία και τον πολιτισμό της Τήνου και πιστεύω ότι πρέπει να αποτελέσει την επόμενη προτεραιότητα. Είναι ένα έργο που αξίζει να προχωρήσει, ώστε να αναδειχθεί ακόμη περισσότερο η μοναδική πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής".
Ένα μνημείο με ξεχωριστή ιστορική αξία
Ο ιερός ναός του Αγίου Ιωσήφ ανεγέρθηκε μεταξύ 1859 και 1872 με τη συμβολή της τοπικής καθολικής κοινότητας και της τηνιακής διασποράς. Αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα, καθώς συνδυάζει στοιχεία του τοπικού νεοκλασικισμού με επιρροές της δυτικοευρωπαϊκής, κυρίως ιταλικής, παράδοσης.
Πρόκειται για μονόκλιτη λιθόκτιστη βασιλική με ξύλινη θολωτή οροφή, μαρμάρινο αλτάριο, πλούσιο ζωγραφικό και ξυλόγλυπτο διάκοσμο, γυναικωνίτη και κωδωνοστάσιο. Ταυτόχρονα, διατηρεί εμφανή τα ίχνη των διαφορετικών οικοδομικών φάσεων και των επεμβάσεων που πραγματοποιήθηκαν στη διάρκεια της ιστορίας του.
Οι φθορές που οδήγησαν στην ανάγκη νέας παρέμβασης
Η κατάσταση του μνημείου επιδεινώθηκε σημαντικά μετά τη δεκαετία του 1960, όταν μειώθηκε η παρουσία των ιησουιτών και περιορίστηκε η λειτουργική χρήση του ναού. Η έλλειψη συστηματικής συντήρησης, σε συνδυασμό με την υγρασία, τη φυσική φθορά των υλικών, τις σεισμικές καταπονήσεις και παλαιότερες επεμβάσεις με ακατάλληλα υλικά, προκάλεσαν σοβαρά προβλήματα στη συνολική του εικόνα.
Οι μεγαλύτερες ζημιές εντοπίζονται στη λιθοδομή, στη στέγη, στη θολωτή ξύλινη οροφή, στον ζωγραφικό διάκοσμο και στα ξυλόγλυπτα στοιχεία, ενώ σημαντικές ρηγματώσεις παρουσιάζει και το κωδωνοστάσιο. Παράλληλα, προβλήματα υπάρχουν στις όψεις, στα μαρμάρινα στοιχεία, στα μεταλλικά εξαρτήματα, αλλά και στον περιβάλλοντα χώρο, όπου η ανεπαρκής απορροή των ομβρίων επιβαρύνει ακόμη περισσότερο το μνημείο.
Προσπάθειες που έμειναν ημιτελείς
Τα τελευταία χρόνια έγιναν αρκετές προσπάθειες για τη διάσωση του ναού, χωρίς όμως να ολοκληρωθεί ποτέ ένα συνολικό πρόγραμμα αποκατάστασης. Το 2002 εκπονήθηκε η πρώτη μελέτη επισκευής, από την οποία υλοποιήθηκαν μόνο επείγουσες εργασίες στερέωσης του ζωγραφικού διακόσμου και υποστύλωσης της καμάρας. Το 2005 ιδρύθηκε ο Σύλλογος "Οι Φίλοι του Ιερού Ναού Αγίου Ιωσήφ Λουτρών Τήνου", ο οποίος συνέβαλε καθοριστικά στον χαρακτηρισμό του ναού ως νεότερου μνημείου το 2006 και στη χρηματοδότηση προσωρινών παρεμβάσεων προστασίας.
Το 2011 εγκρίθηκε νέα μελέτη αποκατάστασης με έμφαση στη δομική ενίσχυση, στη χρήση συμβατών υλικών και στη συντήρηση του διακόσμου. Ωστόσο, και αυτή εφαρμόστηκε μόνο εν μέρει, με αποτέλεσμα οι φθορές να συνεχίσουν να εξελίσσονται και να καταστήσουν αναγκαία την εκπόνηση επικαιροποιημένης μελέτης.
Οι εργασίες που προβλέπονται
Το νέο πρόγραμμα αποκατάστασης βασίζεται στις σύγχρονες επιστημονικές προδιαγραφές προστασίας μνημείων και στοχεύει τόσο στην εξάλειψη των αιτιών που προκαλούν τις φθορές, όσο και στη μακροχρόνια διατήρηση του ναού. Οι παρεμβάσεις περιλαμβάνουν την ανακατασκευή της ξύλινης στέγης και την αποκατάσταση της θολωτής οροφής, την επισκευή και ενίσχυση της λιθοδομής, του κωδωνοστασίου και των μεταλλικών στοιχείων, καθώς και τη βελτίωση του συστήματος απορροής των ομβρίων.
Παράλληλα, προβλέπεται η αντικατάσταση ακατάλληλων κουφωμάτων, η αποκατάσταση των επιχρισμάτων και των χρωματισμών με συμβατά υλικά, η συντήρηση των μαρμάρινων, μεταλλικών και ξύλινων στοιχείων, καθώς και του ζωγραφικού διακόσμου. Επιπλέον, θα αναβαθμιστεί ο περιβάλλων χώρος, ενώ οι εμφανείς ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις θα υπογειοποιηθούν ώστε να αποκατασταθεί η αισθητική του μνημείου. Οι επεμβάσεις στον φέροντα οργανισμό θα εξειδικευθούν σε μεταγενέστερη στατική μελέτη, με στόχο τη συνολική δομική θωράκιση του ναού.
Στόχος η επαναλειτουργία και η ανάδειξη
Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού, η νέα αρχιτεκτονική τεκμηρίωση αποτυπώνει με ακρίβεια τη σημερινή κατάσταση του μνημείου και προσαρμόζει τη μελέτη στις νέες ανάγκες που έχουν προκύψει από την επιδείνωση των φθορών και τις σύγχρονες απαιτήσεις προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Βασική επιδίωξη είναι η διατήρηση της αυθεντικότητας και της ιστορικής φυσιογνωμίας του ναού, η ασφαλής επαναλειτουργία του ως χώρου λατρείας και η ανάδειξή του ως σημείου αναφοράς για την πολιτιστική και θρησκευτική ιστορία της Τήνου.
