Άνοιξε το Τριώδιο… Μπήκαμε στο Τριώδιο…. Είναι φράσεις που ακούμε κάθε χρόνο μόλις πλησιάσουν οι μέρες της αποκριάς, με τις χαρές, τα γλέντια και τις ποικίλες εκδηλώσεις τους. Τι είναι όμως το Τριώδιο;
Τριώδιο είναι οι τρεις εβδομάδες της Αποκριάς, δηλαδή: “τρι-ωδή”= τρεις εβδομάδες μουσικής, τραγουδιού και χαράς, με ξεφάντωμα γλεντιού και ποικίλων εκδηλώσεων. Τα μασκαρέματα, ο διάκοσμος και πολλά άλλα έθιμα μουσικά, χορευτικά κ.α. χάνονται μέσα στην παλιά, την απόμακρη ιστορία. Παλαιότερα μερικοί λαογράφοι έγραφαν ότι η αφετηρία αυτών των εθίμων ήταν η Αίγυπτος και ότι αυτές οι εκδηλώσεις γίνονταν εκεί σ’ εκδήλωση τιμών στους ειδωλολατρικούς θεούς της. Από εκεί, έγραφαν, τις παρέλαβαν οι Έλληνες και τις διασκεύασαν σύμφωνα με τις αρχαιοελληνικές δοξασίες και με διάφορες παραλλαγές έφθασαν ως έθιμα ως τις μέρες μας.
Άλλοι λαογράφοι υποστηρίζουν ότι αυτά τα έθιμα ήταν γνωστά από την Ελληνική αρχαιότητα που εορτάζονταν τα Διονύσια, τα Λήναια και τα Ανθεστήρια.
Οι ρίζες των αποκριάτικων εκδηλώσεων βρίσκονται και στις αρχαιοελληνικές γιορτές, όπως τα “Κρόνια” που ήταν αφιερωμένες στον Κρόνο, τον πατέρα του Δία. Τα καρναβάλια, έγραφαν, έχουν άμεση σχέση και με τα “Διονύσια”, τις γιορτές δηλαδή που γίνονταν για να τιμηθεί ο θεός του κρασιού και των θεάτρων, ο Βάκχος με πλούσιες εκδηλώσεις. Αυτά τα έθιμα πήραν αργότερα και οι Ρωμαίοι και τα ονόμασαν “Λιμπεράλια”.
Όλες αυτές οι εκδηλώσεις, στην Αίγυπτο, στη Ρώμη και στην Ελλάδα είχαν χαρακτήρα λατρείας στους ειδωλολατρικούς θεούς. Και μέχρι σήμερα, όλοι αποδέχονται ότι η Αποκριά είναι η γιορτή που χρονολογείται από την αρχαιότητα την Ελληνική, την αποδέχθηκε η Ρώμη και φυσικά φθάνει στο Βυζάντιο για πρώτη φορά στα χρόνια του Ιουστινιανού τον 6ο αιώνα. Οι Βυζαντινοί γιόρταζαν με ευχάριστες εκδηλώσεις τις τελευταίες μέρες πριν από τη Σαρακοστή προς το Πάσχα. Μετά άρχιζε η προετοιμασία για τη νηστεία και η σταδιακή αποχή από το κρέας και τα γαλακτοκομικά. Έτσι καθιερώθηκαν τρεις εβδομάδες προετοιμασίας πριν από τη Μεγάλη Σαρακοστή.
Η λέξη “καρναβάλι” υποτίθεται ότι προέρχεται από την αρχαία γιορτή “Κάρνεια” (λατρευτική εκδήλωση για κάποιον θεό) και “βαλλίζω” (χοροπηδώ) καρναβαλλίζω;
Στον μεσαίωνα το καρναβάλι το θεώρησαν ως γιορτή που απαγόρευε το κρέας (λατινικά: carnem – levare- απαγόρευση κρέατος). Είχαν δοθεί και πολλές άλλες ερμηνείες, όπως, πάλι το λατινικό carrus navalis, που σημαίνει: ναυτικό αμαξάκι. Επειδή, γράφουν, ο θεός Διόνυσος μεταφερόταν με “τροχοφόρα πλοιάρια” στα Ανθεστήρια που ήταν η μεγάλη τριήμερη γιορτή προς τιμήν του που γινόταν κατά τον μήνα Ανθεστηριώνα (μέσα Φεβρουαρίου ως μέσα Μαρτίου στην Αθήνα). Στόχος των αρχαίων Αθηναίων, με όλες αυτές τις γιορτές, ήταν με χαρούμενο τρόπο να “διώξουν” τον χειμώνα και να φέρουν την αγαπημένη τους Άνοιξη! Έχουν το γούστο τους όλες αυτές οι ερμηνείες που λέγονται και γράφονται από ιστορικούς και λαογράφους. Ο Φαίδων Κουκουλές, που ασχολήθηκε πολύ με τα λαϊκά θεάματα και τις διασκεδάσεις στο Βυζάντιο, αναφέρει ότι όλες αυτές οι διασκεδάσεις, τα τραγούδια και τα παιχνίδια στις απόκριες ξεκινούν από τον 8ο αιώνα. Γράφει ο Θ. Στουδίτης: “Την ημέραν ταύτην άδουσιν άσματα δαιμονικά, ήγουν τραγούδια και παίζουν ωσάν μικρά παιδιά”
Αποκριάτικο πανηγύρι στα νησιά μας
Μια παλιά δασκάλα μου έλεγε πως στο νησί της γινόταν κάθε χρόνο τις Απόκριες μεγάλο πανηγύρι στη “λότζα” (πλατεία) του χωριού της.
Η δασκάλα νέα κι όμορφη τότε, μασκαρεύτηκε και πήγε στο πανηγύρι με τη συντροφιά της. Δεν ήθελε όμως να τη γνωρίσουν γι αυτό σκέπασε το πρόσωπό της με μια μαντίλα, να μη φαίνεται. Σαν άρχισε να χορεύει ανάμεσα σε δύο παλικάρια που τη συνόδευαν και ζήτησαν από τα όργανα να παίξουν για λογαριασμό τους, ο λυράρης, όπως συνηθιζόταν, αυτοσχεδίαζε στίχους για τον καθ' ένα νέο ή νέα που έμπαινε στο χορό.
Έτσι εκείνη τη φορά ακούστηκαν τα τετράστιχα:
Αη μου Γιώργη, Γιώργη μου
και στ' άλογο καβάλα
η μεσιανή που έχετε
θαρρώ είν' η δασκάλα.
Χίλια φλουριά βενέτικα
να στείλω στην Αγγλία
να πάρω της δασκάλας μας
ολόχρυσα βιβλία!
Φυσικά, γέλασε η δασκάλα, κατάλαβε ότι δεν μπορούσε να κρύβεται, έβγαλε τη μαντίλα, ευχαρίστησε τον λυράρη και μπήκε ανάμεσα στους άλλους χορευτές.
Σε λίγη ώρα μια άλλη όμορφη κοπέλα πλησίασε και μπήκε στο χορό. Είχε φροντίσει κι εκείνη να σκεπάσει το πρόσωπό της με μαντίλα. Τα όργανα (βιολί, τσαμπούνα, λαγούτο) συνέχισαν να παίζουν. Η συνήθεια ήταν, σε κάθε καινούργιο πρόσωπο που έμπαινε στο χορό, να του τραγουδήσουν οπωσδήποτε μια ρίμα, ένα λιανοτράγουδο. Και ο λυράρης σε λίγα λεπτά με λίγους στίχους... δήλωνε την ταυτότητα της όμορφης νέας:
Δεν κρύβεσαι ομορφονιά
πως είσαι απ' τη Λαγκάδα
η λιγεράδα σ' το δηλεί
κόρη του Νικολάρα...
Η Λαγκάδα είναι ένα από τα ωραία χωριά στην Αιγιάλη της Αμοργού.
Και σε άλλα νησιά, τα παλαιότερα χρόνια, σκοπός των ανθρώπων που έπαιζαν μουσική ήταν να μαντέψουν κάθε φορά, ποιος μασκαράς έμπαινε στο χορό αν βέβαια ήταν καλυμμένο το πρόσωπό του.
Την ταυτότητά του την δήλωναν πάντα με μια ρίμα. Αμέτρητες είναι οι παραδόσεις και τα έθιμα που αναφέρονται στις Απόκριες της Πατρίδας μας και πλήθος οι εκδηλώσεις που έχουν σχέση μ' αυτές. Σε άλλες περιοχές εξακολουθεί να διατηρείται ο παλιός, παραδοσιακός χαρακτήρας τους κι αλλού εμπλουτίζεται ο ρυθμός γλεντιού και κεφιού με χαρακτηριστικά της σύγχρονης ζωής.
Το καρναβάλι στον καιρό μας δεν κράτησε τον παλιό του χαρακτήρα, αλλά έμεινε σαν ένα διασκεδαστικό θέαμα. Κάθε χρόνο, λοιπόν, όταν έρχονται οι Απόκριες, γιορτάζουν στην Ελλάδα μικροί και μεγάλοι με την γνώριμη ατμόσφαιρα των ημερών.
Στις μέρες μας η Πάτρα έχει τα πρωτεία. Εκεί γίνονται οργανωμένες εκδηλώσεις με παρέλαση καρνάβαλου και οι επισκέπτες είναι πολλοί. Μήπως όμως το νησί μας, η Σύρος, έχει τις πιο ποιοτικές εκδηλώσεις;!!!
