Στην οικογένεια, οι ρόλοι μοιράζονται σχεδόν χωρίς να το καταλάβουμε. Ο μεγάλος είναι «ο υπεύθυνος», αυτός που πρέπει να προσέχει τους άλλους. Το μεσαίο παιδί μαθαίνει να ελίσσεται και συχνά γίνεται ο ειρηνοποιός. Και ο μικρότερος; Συνήθως ο πιο ελεύθερος, ο πιο κακομαθημένος ή ο πιο… ατίθασος.
Κάποια από αυτά τα στερεότυπα τα κουβαλάμε για χρόνια. Τα ακούμε από τους γονείς μας, τα αναγνωρίζουμε στα αδέλφια μας και κάποια στιγμή αρχίζουμε να τα λέμε και εμείς για τα παιδιά μας. Μόνο που υπάρχει ένα μικρό πρόβλημα: η επιστήμη δεν συμφωνεί απόλυτα.
Η σειρά με την οποία γεννηθήκαμε μπορεί να επηρεάζει κάποιες πλευρές της ζωής μας, δεν φαίνεται όμως να καθορίζει την προσωπικότητά μας. Ο ρόλος που αποκτήσαμε μέσα στην οικογένεια δεν αποτελεί απαραίτητα και τον χαρακτήρα που θα έχουμε σε όλη μας τη ζωή.
Η σειρά γέννησης επηρεάζει τη ζωή, όχι απαραίτητα τον χαρακτήρα
Η θέση μας ανάμεσα στα αδέλφια δεν είναι εντελώς αδιάφορη. Έρευνες δείχνουν ότι, κατά μέσο όρο, τα μικρότερα παιδιά εμφανίζουν χαμηλότερα εισοδήματα και μικρότερη εκπαιδευτική πρόοδο σε σχέση με τα πρωτότοκα. Οι διαφορές έχουν αποδοθεί μεταξύ άλλων στον λιγότερο χρόνο που περνούν οι γονείς μαζί τους, αλλά και στις σοβαρές αναπνευστικές λοιμώξεις που μπορεί να αντιμετωπίσουν στην παιδική ηλικία.
Αυτό όμως απέχει πολύ από το να πούμε ότι η σειρά γέννησης καθορίζει τον χαρακτήρα. Όπως επισημαίνει ο Michael Coren στη Washington Post, ως εργαλείο πρόβλεψης της προσωπικότητας η σειρά γέννησης δεν φαίνεται να είναι καλύτερη από την αστρολογία.
Το μεσαίο παιδί είναι πράγματι ο «ειρηνοποιός»;
Ίσως υπάρχει ένας μικρός πυρήνας αλήθειας, αλλά είναι πολύ μικρότερος απ’ όσο θα περίμενε κανείς. Μελέτη του 2024 στο PNAS, σε περισσότερους από 710.000 ανθρώπους, διαπίστωσε ότι όσοι έχουν τόσο μεγαλύτερα όσο και μικρότερα αδέλφια σημείωναν ελαφρώς υψηλότερες επιδόσεις στην ειλικρίνεια-ταπεινότητα και την ευγένεια.
Η διαφορά, ωστόσο, ήταν πολύ μικρή: εξηγούσε περίπου το 1% ή και λιγότερο της συνολικής διακύμανσης. Μάλιστα, το μέγεθος της οικογένειας φάνηκε να έχει μεγαλύτερη σημασία από την ίδια τη σειρά γέννησης.
Και το μικρότερο παιδί; Είναι όντως πιο ριψοκίνδυνο;
Εδώ τα δεδομένα είναι λίγο πιο ενδιαφέροντα. Έρευνα σε ΗΠΑ και Γερμανία, που δημοσιεύθηκε το 2023 στα Annals of the New York Academy of Sciences, διαπίστωσε ότι τα μικρότερα αδέλφια ηλικίας 10 έως 14 ετών δήλωναν μεγαλύτερη τάση για ρίσκο. Η διαφορά όμως εξασθενούσε με την ηλικία και μέχρι τα 30 είχε εξαφανιστεί.
Ο «ανυπάκουος» ή πιο ριψοκίνδυνος ρόλος του μικρότερου παιδιού μοιάζει επομένως περισσότερο με συμπεριφορά προσαρμογής στο οικογενειακό περιβάλλον παρά με μόνιμο χαρακτηριστικό.
Ο χαρακτήρας δεν είναι γραμμένος σε πέτρα
Η σύγχρονη ψυχολογία περιγράφει την προσωπικότητα μέσα από πέντε βασικές διαστάσεις: εξωστρέφεια, ευγένεια, ευσυνειδησία, νευρωτικότητα και ανοιχτότητα στην εμπειρία. Τα νεότερα δεδομένα δείχνουν ότι αυτά τα χαρακτηριστικά δεν παραμένουν απολύτως σταθερά.
Η περίοδος από τα 18 έως τα 25 είναι ιδιαίτερα ρευστή, ενώ γύρω στα 30 η προσωπικότητα σταθεροποιείται περισσότερο. Μετά τα 60 παρατηρούνται και πάλι σημαντικές μεταβολές: η ευσυνειδησία και η εξωστρέφεια ενδέχεται να υποχωρούν, ενώ η συναισθηματική σταθερότητα συνεχίζει να αυξάνεται. Οι ερευνητές περιγράφουν αυτό το φαινόμενο ως «παράδοξο της γήρανσης».
Δεν χρειάζεται μάλιστα μια μεγάλη ανατροπή για να αλλάξουμε. Σύμφωνα με έρευνα του 2024, ακόμη και μικρές, επαναλαμβανόμενες εμπειρίες μπορούν να έχουν αντίστοιχη ή και μεγαλύτερη επίδραση από ένα μεμονωμένο μεγάλο γεγονός.
Και μπορούμε να επηρεάσουμε την προσωπικότητά μας. Μετα-ανάλυση περισσότερων από 200 μελετών έδειξε ότι η θεραπεία και οι συμπεριφορικές ασκήσεις μπορούν να οδηγήσουν σε ουσιαστικές αλλαγές, ιδιαίτερα στη νευρωτικότητα και την εξωστρέφεια. Δεν μπορούμε να ξανασχεδιάσουμε τον εαυτό μας από την αρχή, μπορούμε όμως να γίνουμε πιο ανοιχτοί, πιο σταθεροί ή πιο ευσυνείδητοι.
Τελικά, η οικογένεια μπορεί να μας έδωσε έναν ρόλο, αλλά δεν μας έγραψε ολόκληρο το σενάριο. Η προσωπικότητα μοιάζει περισσότερο με ένα τοπίο παρά με μια φωτογραφία: αναγνωρίζεται μέσα στα χρόνια, αλλά διαμορφώνεται από τις εμπειρίες, τις σχέσεις και τις επιλογές μας.
Πηγή: The Washington Post
