Τα κουνούπια που κάποτε συναντούσε κανείς κυρίως σε τροπικές περιοχές της Ασίας έχουν πλέον εγκατασταθεί στην Ευρώπη και επεκτείνουν διαρκώς την παρουσία τους προς τον Βορρά.
Μαζί τους μετακινείται και μία αυξανόμενη υγειονομική απειλή: Ο δάγκειος πυρετός, ο ιός τσικουνγκούνια και ο ιός Ζίκα, λοιμώξεις που μέχρι πριν από λίγα χρόνια συνδέονταν κυρίως με ταξίδια σε μακρινούς, εξωτικούς προορισμούς.
Σήμερα, οι ευρωπαϊκές υγειονομικές αρχές αναζητούν τρόπους να αποτρέψουν τη μόνιμη εγκατάσταση αυτών των ασθενειών στην ήπειρο, επιστρατεύοντας ακόμη και στείρα κουνούπια, ψηφιακές εφαρμογές και συστήματα ανίχνευσης ιών στα λύματα.
Η ταχύτητα με την οποία αλλάζει ο χάρτης είναι εντυπωσιακή. Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσιάζει το Euronews, το ασιατικό κουνούπι τίγρης επεκτείνεται περίπου 60 χιλιόμετρα βορειότερα κάθε χρόνο, ενώ οι εστίες των νοσημάτων που μεταδίδονται μέσω κουνουπιών εξαπλώνονται με ρυθμό που φτάνει τα 120 χιλιόμετρα ετησίως.
«Η πορεία στην οποία βρισκόμαστε δεν προμηνύεται καλή», προειδοποιεί ο περιβαλλοντικός επιδημιολόγος Jan Semenza, επισημαίνοντας ότι πρόκειται για μία απειλή που θα συνεχίσει να απασχολεί την Ευρώπη εάν δεν ληφθούν εγκαίρως αποτελεσματικά μέτρα περιορισμού.
Από τα μεταχειρισμένα ελαστικά στην καρδιά της Ευρώπης
Η ιστορία της εξάπλωσης του ασιατικού κουνουπιού τίγρη (Aedes albopictus) στην Ευρώπη ξεκίνησε τη δεκαετία του 1990, όταν το έντομο εισήχθη στην Ιταλία μέσω φορτίων μεταχειρισμένων ελαστικών αυτοκινήτων από την Ασία.
Έκτοτε, εξαπλώθηκε σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων η Γαλλία, η Ισπανία, η Γερμανία και η Ελβετία. Η κλιματική κρίση, οι υψηλότερες θερμοκρασίες και οι διεθνείς μετακινήσεις ανθρώπων και εμπορευμάτων διευκολύνουν την εγκατάστασή του σε περιοχές όπου παλαιότερα οι συνθήκες δεν ήταν κατάλληλες για την επιβίωσή του.
Η παρουσία του κουνουπιού, ωστόσο, δεν σημαίνει αυτομάτως και μετάδοση κάποιας τροπικής ασθένειας. Για να προκύψει τοπική μετάδοση, πρέπει το κουνούπι να τσιμπήσει έναν άνθρωπο που φέρει τον ιό και στη συνέχεια, αφού καταστεί μολυσματικό, να τον μεταδώσει σε άλλον.
Αυτό μπορεί να συμβεί όταν ταξιδιώτες επιστρέφουν από χώρες όπου κυκλοφορούν οι συγκεκριμένοι ιοί, όπως η Ταϊλάνδη ή η Βραζιλία.
«Οι άνθρωποι επιστρέφουν από τις διακοπές τους μεταφέροντας αυτούς τους ιούς. Ένα τοπικό κουνούπι μπορεί να τους τσιμπήσει και στη συνέχεια να μολύνει κάποιον άλλο», εξηγεί ο Semenza.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι ο κίνδυνος δεν είναι πλέον θεωρητικός. Μέχρι το τέλος Οκτωβρίου 2026, η Ιταλία είχε καταγράψει 76 εγχώρια κρούσματα δάγκειου πυρετού και η Γαλλία οκτώ, αριθμούς περίπου διπλάσιους σε σχέση με το 2025, σύμφωνα με το Euronews.
Η Πορτογαλία απελευθερώνει 30.000 στείρα κουνούπια
Μπροστά στον κίνδυνο εγκατάστασης των τροπικών νοσημάτων, η Πορτογαλία επέλεξε μια ασυνήθιστη αλλά επιστημονικά τεκμηριωμένη μέθοδο καταπολέμησης των κουνουπιών. Τον Σεπτέμβριο απελευθέρωσε 30.000 στείρα αρσενικά κουνούπια, στο πλαίσιο μιας δεύτερης προσπάθειας περιορισμού του πληθυσμού του ασιατικού κουνουπιού τίγρη.
Τα κουνούπια είχαν προηγουμένως υποβληθεί σε ακτινοβόληση, ώστε να μην μπορούν να αποκτήσουν απογόνους. Όταν ζευγαρώνουν με θηλυκά κουνούπια, δεν παράγονται βιώσιμοι απόγονοι, με αποτέλεσμα να περιορίζεται σταδιακά ο πληθυσμός των εντόμων.
«Αυτό που προσπαθούμε να αποτρέψουμε είναι να γίνουμε μια χώρα όπου αυτές οι ασθένειες θα είναι ενδημικές», δήλωσε στο Euronews ο André Peralta Santos, αναπληρωτής επικεφαλής της Γενικής Διεύθυνσης Υγείας της Πορτογαλίας.
Άλλες χώρες έχουν δοκιμάσει διαφορετικές τεχνικές. Στη Βραζιλία, για παράδειγμα, χρησιμοποιήθηκαν κουνούπια που έφεραν το βακτήριο Wolbachia, το οποίο μπορεί να περιορίσει την ικανότητά τους να μεταδίδουν συγκεκριμένους ιούς.
Ωστόσο, οι ειδικοί ξεκαθαρίζουν ότι η πλήρης εξάλειψη των κουνουπιών από το περιβάλλον δεν αποτελεί ρεαλιστικό στόχο. Η πρόκληση είναι να περιοριστούν οι πληθυσμοί τους και, κυρίως, να αποτραπεί η μετάδοση ασθενειών.
Οι πολίτες γίνονται «ανιχνευτές» κουνουπιών
Στη μάχη κατά των νέων υγειονομικών απειλών, οι ευρωπαϊκές αρχές επιστρατεύουν και τους ίδιους τους πολίτες. Μέσω εφαρμογών όπως το Mosquito Alert, οι χρήστες μπορούν να φωτογραφίζουν κουνούπια και να αναφέρουν την παρουσία τους, βοηθώντας τους επιστήμονες να παρακολουθούν την εξάπλωση του ασιατικού κουνουπιού τίγρη σε νέες περιοχές.
«Δεν πρέπει να υποτιμούμε τη δύναμη των πολιτών», τονίζει η Marion Koopmans, ιολόγος στο Erasmus Medical Centre της Ολλανδίας, εξηγώντας ότι οι αναφορές των πολιτών προσφέρουν πολύτιμα δεδομένα για την επιδημιολογική επιτήρηση.
Η συμβολή των πολιτών δεν περιορίζεται στην καταγραφή. Η απομάκρυνση στάσιμων νερών από γλάστρες, δοχεία, αυλές και μπαλκόνια, η χρήση αντικουνουπικών μέσων και η προστασία των εσωτερικών χώρων μπορούν να περιορίσουν σημαντικά τις εστίες αναπαραγωγής των κουνουπιών.
Οι επιστήμονες αναζητούν τους ιούς στα λύματα και στα αεροδρόμια
Παράλληλα με την καταπολέμηση των κουνουπιών, η Ευρωπαϊκή Ένωση αναπτύσσει ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης για τις λοιμώξεις που μεταδίδουν.
Η ευρωπαϊκή Αρχή Ετοιμότητας και Αντιμετώπισης Καταστάσεων Έκτακτης Υγειονομικής Ανάγκης (HERA) επενδύει στην επιτήρηση των λυμάτων, επιδιώκοντας να εντοπίζει την κυκλοφορία ιών πριν ακόμη εμφανιστούν διαγνωσμένα περιστατικά.
Όπως εξηγεί ο Laurent Muschel, διευθυντικό στέλεχος της HERA, η ανάλυση των λυμάτων μπορεί να αποκαλύψει ενδείξεις εξάπλωσης του δάγκειου πυρετού πριν ο ασθενής αναζητήσει ιατρική βοήθεια.
Η επιτήρηση επεκτείνεται σε μεγάλα ευρωπαϊκά αεροδρόμια, αλλά και σε διεθνείς κόμβους στη Σιγκαπούρη, την Αφρική και τη Λατινική Αμερική, με στόχο τη δημιουργία ενός παγκόσμιου δικτύου έγκαιρης ανίχνευσης.
Ταυτόχρονα, η HERA διαθέτει 10 εκατομμύρια ευρώ για την ανάπτυξη νέων διαγνωστικών εργαλείων, ώστε οι γιατροί να μπορούν να αναγνωρίζουν ταχύτερα νοσήματα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν ασυνήθιστα στην Ευρώπη.
Η έγκαιρη διάγνωση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς ένας άνθρωπος μπορεί να μολυνθεί χωρίς να έχει ταξιδέψει ποτέ σε τροπική χώρα. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αναγνώριση της λοίμωξης και η προστασία του ασθενούς από νέα τσιμπήματα κουνουπιών μπορούν να συμβάλουν στον περιορισμό της τοπικής μετάδοσης.
Η προειδοποίηση του EMA από την Αθήνα: «Τα κουνούπια φτάνουν σε μέρη όπου δεν υπήρχαν πριν»
Την ίδια ανησυχία για τη μεταβολή του επιδημιολογικού χάρτη της Ευρώπης εξέφρασε και ο Marco Cavaleri, επικεφαλής του Τμήματος Απειλών για τη Δημόσια Υγεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων (EMA), μιλώντας στην 5η Ημερίδα Εμβολιασμού του ygeiamou.gr, που πραγματοποιήθηκε στις 5 Νοεμβρίου στην Αθήνα.
Ο κ. Cavaleri προειδοποίησε ότι η κλιματική αλλαγή και η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος δημιουργούν συνθήκες που ευνοούν την εμφάνιση νέων εστιών λοιμώξεων και επιδημιών, καθώς και τη μετάδοση παθογόνων από τα ζώα στον άνθρωπο.
Αναφερόμενος ειδικά στις ασθένειες που μεταδίδονται από κουνούπια, υπογράμμισε ότι η Ελλάδα έχει ήδη εμπειρία από τέτοιες λοιμώξεις, ενώ η απειλή επεκτείνεται πλέον βορειότερα.
«Αυτοί οι ιοί μετακινούνται τώρα βόρεια επειδή τα κουνούπια μετακινούνται βόρεια. Έτσι, τα κουνούπια φτάνουν σε μέρη όπου δεν υπήρχαν πριν», επισήμανε.
Ο εκπρόσωπος του EMA στάθηκε ιδιαίτερα στην ανάγκη ανάπτυξης νέων εμβολίων. Όπως ανέφερε, υπάρχουν ήδη εμβόλια για τον δάγκειο πυρετό και τον ιό τσικουνγκούνια, ωστόσο δεν υπάρχει ακόμη εγκεκριμένο εμβόλιο για τον ιό του Δυτικού Νείλου στον άνθρωπο, γεγονός που καθιστά αναγκαία την ενίσχυση της έρευνας.
Το μήνυμά του ήταν σαφές: H Ευρώπη πρέπει να προετοιμαστεί για νέες υγειονομικές απειλές, καθώς οι μεταβολές στο κλίμα και στο περιβάλλον επηρεάζουν πλέον άμεσα την εξάπλωση των λοιμωδών νοσημάτων.
Πηγή: ygeiamou.gr
