Όταν η 87χρονη Μαριακάρμεν Αμπασκάλ, η οποία είναι άτομο με αναπηρία, εκδιώχθηκε από το σπίτι της στη Μαδρίτη, όπου είχε ζήσει επί 71 χρόνια, εκατοντάδες άνθρωποι συγκεντρώθηκαν έξω από το κτίριο, σε μια προσπάθεια να αποτρέψουν την έξωσή της. Τελικά, απομακρύνθηκε δια της βίας από το κτίριο και μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο πάνω σε φορείο.
Η έξωσή της πυροδότησε ένα κύμα διαμαρτυριών στην Ισπανία ενάντια σε μια στεγαστική κρίση που, για πολλούς, διαρκεί από το κραχ του 2008.
Μετά από μία εβδομάδα διαπραγματεύσεων και μαζικών διαδηλώσεων, ο ιδιοκτήτης της Μαριακάρμεν - ένα ιδιωτικό επενδυτικό κεφάλαιο που είχε αυξήσει το ενοίκιό της κατά 230% - συμφώνησε να της επιτρέψει να επιστρέψει στο σπίτι της, με νέα οκταετή μίσθωση και περιορισμένο ενοίκιο.
Ωστόσο, σύμφωνα με το The Conversation, οι διαμαρτυρίες που ακολούθησαν την έξωσή της δεν αφορούν μόνο την ιστορία μιας γυναίκας. Αντικατοπτρίζουν ένα βαθύτερο πρόβλημα που ξεπερνά τα σύνορα της Ισπανίας. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, αμέτρητοι άνθρωποι όπως η Μαριακάρμεν αντιμετωπίζουν παρόμοιες δυσκολίες στην προσπάθειά τους να βρουν και να διατηρήσουν μια στέγη.
Η στεγαστική κρίση στην Ισπανία
Στην Ισπανία, η αντίφαση είναι εντυπωσιακή. Το Άρθρο 47 του ισπανικού Συντάγματος αναγνωρίζει το δικαίωμα σε «αξιοπρεπή και κατάλληλη» στέγαση και απαιτεί από τις δημόσιες Αρχές να δημιουργούν τις «αναγκαίες προϋποθέσεις για την αποτελεσματική άσκηση αυτού του δικαιώματος».
Ωστόσο, η Ισπανία διαθέτει εντυπωσιακά μικρό απόθεμα κοινωνικής κατοικίας. Οι εκτιμήσεις τοποθετούν το ποσοστό της κοινωνικής κατοικίας μεταξύ 1,5% και 3,3% του συνολικού στεγαστικού αποθέματος, ανάλογα με την περιφέρεια.
Η Ισπανία κληρονόμησε από τη δικτατορία του Φράνκο ένα στεγαστικό μοντέλο που ήταν ιστορικά προσανατολισμένο στην ιδιοκατοίκηση, μέσω ενός συνδυασμού επιδοτούμενων στεγαστικών δανείων, φορολογικών κινήτρων και συστηματικής ιδιωτικοποίησης κατοικιών που είχαν χρηματοδοτηθεί από το Δημόσιο. Οι πολιτικές αυτές διευκόλυναν πολλά νοικοκυριά να αποκτήσουν ιδιόκτητη κατοικία κατά τις δεκαετίες που προηγήθηκαν της χρηματοπιστωτικής φούσκας, άφησαν όμως τη χώρα με έναν συγκριτικά μικρό τομέα κοινωνικής ενοικιαζόμενης κατοικίας.
Το χρηματοπιστωτικό κραχ του 2008 έφερε αυτό το κενό στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Το κύμα εξώσεων που ακολούθησε ανέδειξε τα όρια ενός συστήματος που είχε μεταφέρει τις δημόσιες επενδύσεις στην ιδιωτική κατοικία, αφήνοντας ελάχιστες εναλλακτικές λύσεις κοινωνικής στέγασης για τα νοικοκυριά που έχαναν τα σπίτια τους.
Ένα αποκεντρωμένο σύστημα
Η στεγαστική πολιτική στην Ισπανία έχει σε μεγάλο βαθμό αποκεντρωθεί. Οι 17 περιφέρειες της χώρας - γνωστές ως Comunidades Autonomas, καθεμία από τις οποίες διαθέτει το δικό της κοινοβούλιο και κυβέρνηση - είναι υπεύθυνες για τη χάραξη της δικής τους στεγαστικής πολιτικής.
Ορισμένες έχουν αξιοποιήσει την αυτονομία τους για να αποτρέψουν μεγάλους ιδιοκτήτες από το να διατηρούν κενές κατοικίες, να ρυθμίσουν τα τουριστικά καταλύματα και να ενισχύσουν την προστασία των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν έξωση. Άλλες, ωστόσο, έχουν επιλέξει να μην παρέμβουν στην αγορά κατοικίας. Οι διαφορές αυτές έχουν οδηγήσει στη δημιουργία διαφορετικών στεγαστικών μοντέλων εντός της Ισπανίας.
Η Καταλονία και η Μαδρίτη αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της αντίθεσης. Η Μαδρίτη έχει ένα περισσότερο προσανατολισμένο στην αγορά μοντέλο, ενώ η καταλανική κυβέρνηση έχει υιοθετήσει πιο εκτεταμένες ρυθμίσεις στον τομέα της στέγασης.
Η κεντρική κυβέρνηση της Ισπανίας έχει επίσης διαδραματίσει ολοένα σημαντικότερο ρόλο στη διαμόρφωση της στεγαστικής πολιτικής κατά την τελευταία δεκαετία, κυρίως μέσω των συνταγματικών αρμοδιοτήτων της σε οικονομικά ζητήματα και στην ισότητα κατά την άσκηση των δικαιωμάτων. Η διαδικασία αυτή κορυφώθηκε με τον Νόμο περί Στέγασης του 2023, τον πρώτο κρατικό νόμο της Ισπανίας για το δικαίωμα στη στέγαση. Ο νόμος έδωσε στις περιφέρειες τη δυνατότητα να επιβάλλουν ανώτατα όρια στα ενοίκια σε περιοχές που χαρακτηρίζονται «ζώνες πίεσης», ενώ ενίσχυσε και την προστασία των ενοικιαστών.
Ωστόσο, περαιτέρω μέτρα έχουν αποδειχθεί πολιτικά δύσκολα. Ένα στεγαστικό διάταγμα που εγκρίθηκε από την κεντρική κυβέρνηση τον Μάρτιο απορρίφθηκε από το Κογκρέσο, ενώ μια πρόταση που κυκλοφόρησε τον Ιούλιο δεν συγκέντρωσε την απαιτούμενη κοινοβουλευτική στήριξη για να τεθεί σε ψηφοφορία.
Η έξωση της Μαριακάρμεν έφερε για ακόμη μία φορά τη στέγαση στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης και οδήγησε σε συμφωνία για την ψήφιση νέας στεγαστικής νομοθεσίας, την οποία η αντιπολίτευση αρχικά καταψήφισε. Ωστόσο, η εμπειρία της Ισπανίας δείχνει ότι κανένα μεμονωμένο νομικό ή ρυθμιστικό μέτρο δεν μπορεί να λύσει το πρόβλημα. Τα στεγαστικά συστήματα διαμορφώνονται σε βάθος δεκαετιών και δεκαετίες ανεπαρκών επενδύσεων και αδράνειας δεν μπορούν να ανατραπούν με μερικές νομοθετικές αλλαγές. Η ουσιαστική αλλαγή απαιτεί συνεχή προσπάθεια σε βάθος χρόνου.
Οι κινητοποιήσεις για το δικαίωμα στη στέγαση έφεραν το ζήτημα στην πολιτική ατζέντα, οδηγώντας σε μεταρρυθμίσεις από το 2013 και μετά, τόσο σε περιφερειακό όσο και σε κεντρικό επίπεδο.
Ευρώπη: δικαιώματα απέναντι στις ελλείψεις κατοικιών
Η περίπτωση της Μαριακάρμεν δεν αφορά μόνο την Ισπανία. Η αύξηση των ενοικίων, η περιορισμένη κοινωνική κατοικία, οι επισφαλείς μισθώσεις και οι πιέσεις από τον τουρισμό και τις επενδύσεις καθιστούν ολοένα δυσκολότερη την πρόσβαση σε κατοικία σε χώρες όπως η Ολλανδία, η Γερμανία και η Γαλλία.
