Το Φεστιβάλ ΑΝΩ με την 20μελή ορχήστρα "ΑΝΩ Festival Orchestra", υπό τη διεύθυνση του Στέφανου Τσιαλή, στη φετινή 10η διοργάνωση του και με αφορμή τον εορτασμό των 200 χρόνων της Ερμούπολης, σχεδιάζει να αναδείξει την ιδιαίτερη φυσιογνωμία της πόλης, ως πυλώνα και τροφοδότη της πολιτιστικής ανάπτυξης του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, παρουσιάζοντας έργα Συριανών συνθετών του 19ου αιώνα.
Στο πλαίσιο αυτό θα παρουσιάσει στο θέατρο Απόλλων το Κονσέρτο για Πιάνο αρ. 2 του Μπετόβεν, με σολίστ τον χαρισματικό Πολωνό πιανίστα Krzysztof Wierciński, καθώς και έργα των Συριανών συνθετών Ιωάννη Φουστάνου (1856-1933), Γεώργιου Νομικού (1866-;), Λουδοβίκου Σπινέλλη (1871-1904) και Αντωνίου Μπιφέρνου, με τη συμμετοχή της σοπράνο Βιβής Συκιώτη.
Για την προσφορά της Ερμούπολης στην πολιτιστική ιστορία της νεότερης Ελλάδας και πολύ περισσότερο για τη θέση που είχε η μουσική και πολύ περισσότερο η όπερα στην ανάπτυξη της πόλης, μίλησε στην εφημερίδα η έφορος του Ιστορικού Αρχείου και διευθύντρια του Κέντρου Ερευνών και Τεκμηρίωσης του Ωδείου Αθηνών, Στέλλα Κουρμπανά, η οποία, μάλιστα, πριν τη συναυλία στο θέατρο Απόλλων, θα παρουσιάσει στο κοινό μία διάλεξη με θέμα, “Συριανοί συνθέτες του 19ου αιώνα”.
Να σημειωθεί ότι για τις φετινές επετειακές εκδηλώσεις του Φεστιβάλ Άνω, αλλά και για το ξεχωριστό αφιέρωμα στα 200 χρόνια από την ονοματοδοσία της πόλης, είχαν μιλήσει αποκλειστικά στην “Κοινή Γνώμη”, τόσο ο καλλιτεχνικός του διευθυντής, Στέφανος Τσιαλής, καθώς και ο εκτελεστικός διευθυντής και εμπνευστής του Φεστιβάλ “ΑΝΩ”, Χάρης Βεκρής.
- Κυρία Κουρμπανά, στη φετινή, 10η διοργάνωση του και με αφορμή τον εορτασμό των 200 χρόνων της Ερμούπολης, το Φεστιβάλ ΑΝΩ με την "ΑΝΩ Festival Orchestra" υπό τη διεύθυνση του Στέφανου Τσιαλή, σχεδιάζει να αναδείξει την ιδιαίτερη φυσιογνωμία της πόλης ως πυλώνα και τροφοδότη της πολιτιστικής ανάπτυξης του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, παρουσιάζοντας έργα Συριανών συνθετών του 19ου αιώνα. Ποια είναι κατά την άποψη σας η προσφορά της Ερμούπολης στην πολιτιστική ιστορία της νεότερης Ελλάδας;
“Η προσφορά της Ερμούπολης στην πολιτιστική ιστορία της νεότερης Ελλάδας είναι τεράστια και η θέση της μουσικής σε αυτήν είναι κεντρικής σημασίας. Όπως έχουμε προσπαθήσει να δείξουμε στους δύο πρώτους, από τους τρείς, τόμους της Ιστορίας της Μουσικής στη Νεώτερη Ελλάδα (Εκδόσεις του Ωδείου Αθηνών, 2022-2026) η Ερμούπολη αποτελεί μια μοναδική περίπτωση, πιθανόν και παγκοσμίως, λόγω της ιδιαίτερης ιστορίας της.
Όπως γνωρίζετε, η Ερμούπολη γεννήθηκε μέσα στην Επανάσταση και σημείωσε ραγδαία οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη φτάνοντας, στα μέσα του 19ου αιώνα, να γίνει το σημαντικότερο λιμάνι της Ανατολικής Μεσογείου. Αυτό που είναι ιδιαίτερο στην περίπτωση της Ερμούπολης είναι πως η εκπληκτική αυτή ανάπτυξη της νέας πολιτείας που φτιάχτηκε από το μηδέν, δημιουργήθηκε από τους πρόσφυγες της Επανάστασης οι οποίοι αναζήτησαν στα άγονα παράλια του λιμανιού της Σύρας μια νέα ευκαιρία, που δεν σχετιζόταν μόνο με την επιβίωση, αλλά και με τη δημιουργία μιας νέας, αναγεννημένης Ελλάδας. Ελεύθεροι πλέον από ξένους κατακτητές (ή και αρμοστές, όπως, π.χ. στα Ιόνια Νησιά), και προερχόμενοι από πολλά και διαφορετικά μέρη της σημερινής Ελλάδας, χωρίς κοινή καταγωγή, οι νέοι πολίτες της Ερμούπολης, οραματίστηκαν και δημιούργησαν μια νέα πολιτεία. Και βέβαια η νέα πολιτεία θα έπρεπε να έχει και μια πολιτιστική ταυτότητα, η οποία αναζητήθηκε, πού αλλού, παρά στην στην Αρχαία Ελλάδα, αλλά και την Ευρώπη. Και ποιό θα μπορούσε να είναι το είδος που συνδύαζε αυτούς τους δύο πυλώνες; αν όχι η όπερα; το κατεξοχήν προϊόν «πολιτιστικού αντιδανείου»;
Η όπερα, που γεννήθηκε την περίοδο της Αναγέννησης σε μια προσπάθεια αναβίωσης της αρχαίας τραγωδίας και που δικαιωματικά, πλέον, μπορούσε να επιστρέψει στον τόπο που τη γέννησε, με τη διαφορά ότι τώρα επέστρεφε με τη νέα μορφή που είχε πάρει κατά τα χρόνια της εξέλιξής της στην Ευρώπη. Άρα, για τους Ερμουπολίτες του 19ου αιώνα, η υιοθέτηση της όπερας και η ένταξή της στην κοινωνία δεν θα μπορούσε παρά να υπογραμμίζει την ελληνικότητα του είδους, αλλά και την ευρωπαϊκότητα της Ελλάδας και του πολιτισμού της. Έτσι, σε αντίθεση με κάποιες σύγχρονες προσεγγίσεις που θέλουν την όπερα ένα ξενόφερτο είδος, η Ερμούπολη του 19ου αιώνα είχε καταλάβει πως η όπερα ήταν – και είναι – ένα γνήσια ελληνικό προϊόν. Ως προς αυτό θεωρώ ότι η συμβολή της Ερμούπολης στην νεότερη Ελλάδα είναι ανυπολόγιστη”.
- Ως έφορος του Ιστορικού Αρχείου και διευθύντρια του Κέντρου Ερευνών και Τεκμηρίωσης του Ωδείου Αθηνών, ποιους Συριανούς συνθέτες του 19ου αιώνα έχετε καταγράψει μέσα από τις έρευνες σας και που εντοπίστηκαν τα έργα τους;
“Από την προηγούμενη μουσικολογική έρευνα ήταν γνωστά δύο - τρία ονόματα συνθετών της Ερμούπολης, όπως του Λουδοβίκου Σπινέλλη και του Στέφανου Βαλτετσιώτη. Η προσωπική μου ενασχόληση με την Ερμούπολη ξεκίνησε πριν 20 περίπου χρόνια όταν ο αείμνηστος Χάρης Ξανθουδάκης (1950-2023), συνθέτης και μουσικολόγος και εξαιρετικός ερευνητής, μου έκανε δώρο μια έκδοση του Ιωάννη Φουστάνου με τίτλο Αρμονία και Μελωδία που είχε τυπωθεί στη Σύρο το 1887 και που συγκέντρωνε μουσικές κριτικές και θεωρητικοαισθητικά κείμενα για την όπερα. Το γεγονός και μόνο της ύπαρξης αυτού του βιβλίου δήλωνε κάτι για τη μουσική ζωή της Ερμούπολης, καθώς δεν υπήρχε αντίστοιχη έκδοση στην Ελλάδα. Πρόκειται για την παλαιότερη, στο είδος της, μελέτη και είχε τυπωθεί στη Σύρο! Τότε αποφασίσαμε μαζί να ξεκινήσουμε μια έρευνα για τη μουσική στην Ερμούπολη και ταξιδέψαμε στη Σύρο για έρευνα.
Η πρώτη μας πηγή ήταν οι εφημερίδες (μοναδικό και, εν πολλοίς, αναντικατάστατο ερευνητικό εργαλείο) και τα αρχεία της Ερμούπολης, τα ΓΑΚ Σύρου. Χάρη σε αυτήν την έρευνα ανακαλύψαμε την Ερμούπολη και τους ανθρώπους της. Μάθαμε ότι υπήρχαν και άλλοι συνθέτες. Μάθαμε ότι και ο Ιωάννης Φουστάνος, που ήταν ιατρός στο επάγγελμα και ο οποίος έγραφε συστηματικά μουσική κριτική, είχε συνθέσει ένα ή δυο έργα. Συγκεκριμένα ο Φουστάνος είχε εμπλακεί σε μια μουσικολογική διαμάχη στην Ερμούπολη, που ήταν και η πρώτη μουσικολογική διαμάχη στη χώρα μας, με αφορμή μια παράσταση στο Θέατρο. Ο Φουστάνος είχε υποστηρίξει σε μια κριτική του ότι η μουσική περιγράφει μια σκηνή μάχης. Ένας άλλος μουσικός κριτικός, διαφωνούσε, σημειώνοντας ότι η μουσική από τη φύση της δεν μπορεί να περιγράφει κάτι. Ασφαλώς οι δύο Ερμουπολίτες μετέφεραν στα καθ΄ ημάς τη γνωστή διαμάχη που υπήρχε στην Ευρώπη για την περιγραφική και την απόλυτη μουσική. Η διαμάχη, που διεξήχθη δια του Τύπου, κράτησε δυο τουλάχιστον έτη και έκλεισε με τον εξής τρόπο, ο Φουστάνος έγραψε ένα έργο στο οποίο "περιέγραφε" το ξύπνημα της ημέρας (Πρωϊνή Εξέγερσις).
Όταν το 2013 ξεκίνησε η αποκατάσταση του Ιστορικού Αρχείου του Ωδείου Αθηνών (πάλι από τον Χάρη Ξανθουδάκη αλλά και εμένα) είχα τη χαρά να ανακαλύψω, στο αταξινόμητο, ακόμη, υλικό του Ωδείου την χειρόγραφη παρτιτούρα της Πρωινής Εξεξέρσεως, με αφιέρωση του Φουστάνου. Μπορείτε να φανταστείτε την χαρά μου. Στη συνέχεια στο Αρχείο του Ωδείου Αθηνών βρήκα και έργα του Σπινέλλη, του Βαλτετσιώτη, αλλά και του άγνωστου ακόμη Πρωτεσίλαου Θειράκη, που καταγόταν από την Ερμούπολη και ο οποίος είχε αποφοιτήσει από το Ωδείο.
Στους Συριανούς συνθέτες θα πρέπει να προσθέσουμε και δύο ξένους που πολιτογραφήθηκαν Έλληνες, καθώς εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα, έκαναν οικογένεια και αφιέρωσαν τη ζωή τους στη νέα τους πατρίδα, τον εκ Γερμανίας Ιούλιο Έννιγγ και τον εξ Ιταλίας Αντώνιο Μπιφέρνο. Ο Έννγγ είναι πιο γνωστός ως μουσικός παιδαγωγός ο οποίος δίδαξε για χρόνια στην Ερμούπολη και αργότερα στο Ωδείο Αθηνών (αποτελεί κεντρική φιγούρα των πρώτων ετών του Ωδείου). Τον Μπιφέρνο τον γνωρίζουμε για τον Ύμνο της Σύρου, έχει γράψει όμως και άλλα έργα.
Θα αναφέρω μόνο ότι στις 12 Σεπτεμβρίου 2026 το Ωδείο Αθηνών και τα Γενικά Αρχεία του Κράτους συνδιοργανώνουν στον χώρο του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Σύρου, μια Επιστημονική Ημερίδα για την Μουσική στην Ερμούπολη. Στην Ημερίδα θα παρουσιαστεί η προσφορά και το έργο πολλών από αυτούς τους συνθέτες, Λουδοβίκος Σπινέλλης, Στέφανος Βαλτετσιώτης, Αντώνιος Μπιφέρνος, Ιωάννης Φουστάνος, Ιούλιος Έννιγγ, Πρωτεσίλαος Θειράκης, Γεώργιος Νομικός. Ακόμη να αναφέρω ότι σε συνέχεια της ημερίδας θα πραγματοποιηθεί και ένα masterclass μουσικής και έρευνας (σε συνδιοργάνωση του Ιδρύματος Χουρμουζίου-Παπαϊωάννου και του Ωδείου Αθηνών, υπό την αιγίδα των ΓΑΚ), γύρω από ένα έργο που γράφτηκε την Σύρο το 1894 και βρέθηκε στα ΓΑΚ Σύρου. Το "Potpouri Flora Mirabilis" του Γεωργίου Νομικού θα βγει από το συρτάρι των αρχείων και θα μελετηθεί από νέους μουσικούς που θα το παρουσιάσουν. Περισσότερα για όλα αυτά μπορείτε να βρείτε εδώ, https://plagiavlia.wixsite.com/ermousia και εδώ: ΕΡΜΟΥΣΙΑ | Μια πρωτοβουλία για τη μουσική πράξη και την έρευνα | Σύρος - Αθήνα - ΩΔΕΙΟΝ ΑΘΗΝΩΝ”.
- Πόσο γνωστό είναι το έργο των Συριανών συνθετών του 19ου αιώνα πανελλαδικά; Τα έργα που θα ακουστούν στη συγκεκριμένη συναυλία στο Θέατρο Απόλλων έχουν παρουσιαστεί ξανά στο κοινό;
“Ο Βαλτεστιώτης και κυρίως ο Σπινέλλης είναι γνωστοί συνθέτες, όμως αυτό που δεν είναι αρκετά γνωστό, είναι η καταγωγή τους. Ο Σπινέλλης έχει δισκογραφηθεί κιόλας, αλλά τα ελληνικά έργα είναι πάντα δυσεύρετα και δεν προβάλλονται όπως τους αξίζει. Ο Μπιφέρνος είναι γνωστός βασικά για τον Ύμνο στην Σύρο, αλλά εκτός Σύρου δεν νομίζω ότι τον γνωρίζουν. Τέλος ο Φουστάνος είναι ο λιγότερο γνωστός, καθώς δεν ήταν επαγγελματίας συνθέτης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το έργο του ήταν λιγότερο ποιοτικό, απλά, βιοποριζόταν με άλλο τρόπο. Οι ακροατές της συναυλίας της 21ης Αυγούστου θα διαπιστώσουν ότι το βάλς του Φουστάνου δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από τα βιενέζικα βαλς. Είναι εξαιρετικά καλογραμμένο και είναι ένα πολύ όμορφο έργο. Το έργο πρωτοπαρουσιάστηκε στο Ωδείο Αθηνών το 2019 από την μαθητική Ορχήστρα του Ωδείου σε διεύθυνση του Ανδρέα Τσελίκα και έκτοτε δεν έχει ξαναπαιχτεί. Στην Ερμούπολη παρουσιάστηκε τον Δεκέμβριο 2023 στο Θέατρο Απόλλων, η εκδοχή του για πιάνο και φλάουτο (μια εκδοχή που υπέγραφε ο ίδιος ο συνθέτης) στο πλαίσιο της εκδήλωσης που είχαμε κάνει για την παρουσίαση της έκδοσης Η Ιστορία της Μουσικής στη Νεώτερη Ελλάδα (στο πιάνο ο Άγις Καλαβρυτινός και στο φλάουτο ο Πέτρος Στεργιόπουλος). Στην πλήρη του ορχηστρική εκδοχή το Θέατρο Απόλλων δεν έχει ακούσει το έργο ξανά μετά την πρώτη του παρουσίαση το 1889, παρουσία του συνθέτη. Η συναυλία της 21ης Αυγούστου θα είναι μια ιδιαίτερα σημαντική συναυλία με πολλούς συμβολισμούς.
Κλείνοντας επιτρέψτε μου ένα σχόλιο. Tα έργα των Ερμουπολιτών συνθετών αποτελούν ένα σημαντικό κομμάτι της πολιτιστικής μας κληρονομιάς και θα πρέπει να τα αναδείξουμε. Να τα μεταγράψουμε από τα χειρόγραφα, να τα εκδώσουμε ώστε να διευκολύνουμε την εκτέλεσή τους, να τα ηχογραφήσουμε και να τα παίζουμε με την πρώτη ευκαιρία. Ειδικά στην Σύρο. Είναι χρέος μας. Ελπίζω η εξαιρετική πρωτοβουλία του Φεστιβάλ Άνω να αποτελέσει μόνο την αρχή”.
