Συνεχίζω να σκέφτομαι πώς μπορούμε να μεταβούμε από την ολιγαρχία στη δημοκρατία. Άσκηση βίας είναι αδύνατη. Η άρχουσα ολιγαρχία διαθέτει ολόκληρη τη νόμιμη βία. Αντίσταση χωρίς βία είναι λοιπόν η απάντηση. Ανέφερα τη σκέψη του Μπρεχτ (Προς τη δημοκρατία Α, Κοινή Γνώμη): Να αντέξουμε περισσότερο από τη Βία. Επομένως άρνηση επικοινωνίας, οποιασδήποτε επαφής, με το βιαστή είναι ένας τρόπος. Π.χ. δεν πληρώνομε τίποτε στο κράτος. Ούτε φόρους, τέλη, παράβολα. Παραλλαγές τέτοιας αντίστασης εφαρμόστηκαν με επιτυχία στις Ινδίες με τον Γκάντι (Mahatma Gandhi) και στη Νότια Αφρική με τον Μαντέλα (Nelson Mandela). Το κόστος της καταστολής έγινε μεγαλύτερο από το όφελος της κατοχής. Επικίνδυνο βέβαια. Άγωνιστές της δημοκρατίας χωρίς βία δολοφονήθηκαν, Λουμούμπα (Patrice Lumumba), Πάλμε (Olof Palme), Κίγκ (Martin Luther King), Νικηφόρος Μανδηλαράς κ.α. Αλλά και χωρίς να είμαστε ηγέτες, κινδυνεύομε. Μη πληρώνοντας π.χ. ΟΤΕ, ΔΕΗ, πόσο μπορείς να αντέξεις, αφού θα σου κόψουν το τηλέφωνο και το ρεύμα; Βέβαια καθένας μας μπορεί να αντέξει λίγες μέρες, το πολύ εβδομάδες. Αν όμως είμαστε η συντριπτική πλειοψηφία που δεν πληρώνομε το κράτος, το σύστημα αντέχει λιγότερο.
Πριν φτάσουμε στους επικίνδυνους αγώνες, υπάρχουν ηπιότερα μέσα. Η συμμετοχή στις εκλογές είναι υποχρεωτική (Σύνταγμά, Άρθρο 51/5). Η αποχή συνεπαγόταν ποινικές και διοικητικές κυρώσεις (δυσκολίες στην έκδοση διαβατηρίου ή άδειας οδήγησης), αλλά οι κυρώσεις αυτές καταργήθηκαν (Νόμος 2946/2001). Μετά τη μεταπολίτευση, η αποχή σε διαδοχικές εκλογικές αναμετρήσεις κυμαινόταν περίπου στο πέμπτο των εγγεγραμμένων στους εκλογικούς καταλόγους. Μετά το 1993 άρχισε να ανέρχεται σταθερά, ώσπου στις τελευταίες εκλογές έφτασε το 47%. Σ΄ αυτές το πρώτο κόμμα, με 53% των βουλευτών είχε ψηφιστεί από μόνο 18% των εγγεγραμμένων. Σχεδόν οι μισοί πολίτες θεώρησαν ότι το να κάνουν οτιδήποτε άλλο είναι πιο σημαντικό από το να ψηφίσουνꞏ με την ψήφο τους δεν περιμένουν να λυθούν τα προβλήματά τους που διαρκώς αυξάνονται. Προφανώς, για αρκετούς από αυτούς, η λύση δεν μπορεί να αναδειχτεί μέσα στη βουλή με επιχειρήματα, και την επιζητούν στους δρόμους με κραυγές και συνθήματα και στους τόπους εργασίας με απεργίες. Η δυνατότητα τέτοιων μέτρων θεωρείται ένδειξη ελευθερίας και η απαγόρευσή τους ένδειξη ολοκληρωτισμού. Στην πραγματικότητα υπάρχουν λόγω ελλείμματος δημοκρατίας. Η απαγόρευσή τους δεν διορθώνει την κατάστασηꞏ σπάζοντας το θερμόμετρο, δεν επιφέρει ίαση της νόσου.
Όταν κανένα κόμμα ή αρχηγός του δεν με εμπνέει ότι θα λύσει τα βλήματα που με απασχολούν, δυσκολεύομαι να αποφασίσω τι να ψηφίσω. «Μη χείρον» είναι μια σκέψη, αλλά μπορεί και να είναι χειρότερο από οτιδήποτε αποδεκτό. Η ανυπαρξία κατάλληλου κόμματος και/ή πολιτικών μπορεί να είναι τυχαία. Αλλά μπορεί να είναι συστηματικό σφάλμα. Το ότι δεν φαίνεται να υπάρχουν πουθενά στον «ελεύθερο» κόσμο σημαντικοί πολιτικοί ενισχύει την τελευταία άποψη. Δεν φταίνε οι πολιτικοί, αλλά το σύστημα. Με το κυρίαρχο σύστημα (ρεπούμπλικα), οποιοσδήποτε πολιτικός περιορίζεται και δεν μπορεί να εφαρμόσει την πολιτική που συνειδητά θεωρεί ορθότερη. Οι πολιτικοί είναι εξαρτημένοι. Ο υποψήφιος βουλευτής είναι υποχρεωμένος να κάνει ό,τι απαιτεί το κόμμα του, έστω και παρά τη συνείδησή του, αλλιώς παύει να είναι υποψήφιος. Και είναι υποχρεωμένος να κάνει ό,τι απαιτούν οι ψηφοφόροι εις βάρος ενδεχομένως του συνόλου (το οποίο, υποτίθεται, εκπροσωπεί), αλλιώς δεν ψηφίζεται. Ομοίως δεν θα ψηφιστεί αν θέσει το συμφέρον της επόμενης γενιάς πάνω από εκείνο της παρούσας, διότι στις επόμενες εκλογές, μετά <4 έτη, η επόμενη δεν ψηφίζει, ενώ αυτή είναι εκείνη που θα πληρώσει τις σημερινές δεσμεύσεις. Ίσως είναι αυτό ένα από τα ποικίλα έμμεσα αντικίνητρα που οδηγούν στη δραματική υπογεννητικότητα του τόπου μας. Εξουσία δηλαδή έχουν πάνω μας οι πιο ανελεύθεροι πολίτες και συγχρόνως ασύδοτοι με τα άρθρα 86 και 60-62 για την ασυλία υπουργών και βουλευτών.
Όταν θεωρώ ότι όλοι οι υποψήφιοι είναι κατώτεροι από κάθε προσδοκία μου έχω δύο επιλογές. Μία είναι η λευκή ψήφος και η άλλη είναι η αποχή. Και οι δύο ενισχύουν το πρώτο κόμμα, διότι η πλειοψηφία υπολογίζεται έναντι του αριθμού των ψηφισάντων, όχι των εγγεγραμμένων στους εκλογικούς καταλόγους. Διαφέρουν όμως κατά τούτο: Η αποχή είναι υπεύθυνη. Ο απέχων είναι γνωστός σε όποιον τον αναζητήσει, αφού δεν ψήφισε, ενώ εκείνος με τη λευκή ψήφο είναι άγνωστος. Ας έχουν καταργηθεί οι κυρώσεις. Αν με ποικίλες δικαιολογίες εγκατασταθεί ένα ολοκληρωτικό καθεστώς, θα ξέρει ποιος απέσχε και θα του επιβάλει απρογραμμάτιστες ποινές. Έγινε το 1946.
Άλλο ισχυρό μέτρο είναι η συλλογή υπογραφών. Η αποχή και οι υπογραφές αναδεικνύουν ποσοτικά την επιθυμία για ριζικές αλλαγές. Και τα δύο είναι υπεύθυνα. Ο απέχων και ο υπογράφων είναι φανεροί. Οι υπογραφές είναι ένα θετικό μέτρο, αλλά απαιτεί οργάνωση, που σημαίνει κάποια (έστω μικρή) χρηματοδότηση, για θεσμική διατύπωση των αιτουμένων. Μπορεί να είναι μια μη κυβερνητική οργάνωση ή ακόμη και ένα κόμμα μέσα στο ισχύον σύστημα. Η αποχή είναι αρνητικό μέτρο, αλλά δεν προαπαιτεί τίποτε, εκτός από τη βούληση κάθε ψηφοφόρου. Τα δύο μέτρα είναι συμπληρωματικά μεταξύ τους.
Όλα τα μέτρα που περιέγραψα πιέζουν να αλλάξει το σύστημα. Οι αντιστάσεις του είναι όμως ισχυρές. Η βία εκ μέρους των αιτούντων ουσιαστική αλλαγή (π.χ. του πρώτου άρθρου του Συντάγματος τουλάχιστον) είναι ανεπιθύμητη. Μπορεί όμως να την ασκήσει «νόμιμα» η εξουσία που αυτοπροστατεύεται. Κι αν δεν καταστέλλεται το αίτημα για αλλαγή, αλλά γιγαντώνεται, η εξουσία είναι εύκολο να μεταβεί σε ολοκληρωτισμό. Με αυτό τον τρόπο οι εξουσίες στην Ευρώπη έγιναν δικτατορίες τον 20ό αιώνα (Ιταλία, Πορτογαλία, Ισπανία, Γερμανία, Ελλάδα). Δεν περιλαμβάνω τη Ρωσία, διότι εκεί ένα ολοκληρωτικό καθεστώς αντικατέστησε άλλο ολοκληρωτικό). Όποιος λοιπόν αποφασίσει να αγωνιστεί για δημοκρατική αλλαγή, οφείλει να είναι έτοιμος να αντισταθεί σε ολοκληρωτισμούς.
Κάθε, άβιο, έμβιο ή ιδέα γεννιέται, ωριμάζει, πεθαίνει. Μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, επικράτησαν στη δυτική Ευρώπη κεντροδεξιά και κεντροαριστερά σχήματα με ασήμαντες διαφορές μεταξύ τους. Αυτό το σύστημα επέφερε σημαντικές προόδους, μεταξύ των οποίων δημιουργικές ελευθερίες. Άνθησαν προσωπικότητες όπως οι ΝτεΓκωλ, Αντενάουερ, Σουμάν κλπ. Έκανε τον κύκλο του και πεθαίνει. Η ανισότητα γιγαντώνεται με όλα τα ολέθρια παρεπόμενά της.
Προσπαθώ να διαδώσω όσο γίνεται την ιδέα της δημοκρατίας. Όταν όλα είναι έτοιμα, αρκεί ένα τυχαίο έναυσμα για να πυροδοτήσει την ανατροπή. Πρέπει να είμαστε έτοιμοι. Σκέπτομαι την αποχή και υπογράφω αιτήματα εκδημοκρατισμού. Αυτά αποτελούν πρώτο βήμα προς τη δημοκρατία. Η άρνηση επικοινωνίας με το κράτος (π.χ. δεν το πληρώνω, είναι τελικό βήμα πριν από τη βία.
