Όλες οι εκκλησίες της Ερμούπολης διακρίνονται για την αρχιτεκτονική τους,. Ο Άγιος Νικόλαος όμως, όπως εύστοχα έχει γραφτεί, “φέρει τα πρωτεία όλων των εν Ελλάδι ναών, υπερτερών μάλιστα και της εν Αθήνας Μητροπόλεως”. Χτισμένος σε δεσπόζουσα θέση, στη συνοικία Βαπόρια, προβάλει επιβλητικός από μακριά με το γαλάζιο τρούλο και τα ψηλά καμπαναριά του. Τον πρώτο αντικρίζει ο ταξιδιώτης, καθώς πλησιάζει με το πλοίο στο λιμάνι. Στο Δήμο της Ερμούπολης, (εκ των ξένων ανθρώπων που θαύμαζαν την Ελλάδα), στον Όθωνα, στον βαρόνο Σίνα και σε πολλούς άλλους δωρητές, κυρίως Χιώτες και ομογενείς από τη Ρωσία και την Κωνσταντινούπολη, οφείλει ο ναός την οικοδομική του και την πλούσια διακόσμηση. Τα ονόματά τους είναι γραμμένα σε δύο μαρμάρινες πλάκες στο εσωτερικό από την κεντρική είσοδο. Σε εικόνα του ναού υπάρχει επίσης ένα αφιέρωμα: “Ανάθημα Ιωάννου Γ. Καράλη, πρώτου επιτρόπου και θεμελιωτού του Αγίου Νικολάου εν Ερμούπολη”. Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου θεμελιώθηκε στα 1848, όπως μαρτυρεί η αφιερωτική επιγραφή πάνω από την κεντρική είσοδο: “Ο Ιερός δόμος Αγίου Νικολάου, με ευσέβεια κατοίκων Ερμουπόλεως, έσχε τον θεμέλιον λίθον, έτει 1848, βασιλεύοντος Όθωνος Α΄, επί αρχιερέως Δανιήλ, Δημάρχου Ταρμουξή”. Ωστόσο, οι σχετικές ενέργειες για την οικοδομή του ναού χρονολογούνται από το 1844, ίσως… και πιο πριν. Στα 1847 διορίστηκε και η πρώτη επιτροπή για την ανέγερση της εκκλησίας: μέλη της οι Ν. Φραγκόπουλος, Θ. Τομπακάκης, Ι. Καράλης και Γ. Φακίρης. Οι εργασίες για την οικοδομή του ναού άρχισαν στα 1850 και διαρρυθμίστηκε κατάλληλα ο χώρος. Οι αρχιτέκτονες της εποχής Ι. Βλυσίδης και Δ. Ελευθεριάδης επέβλεψαν μαζί με αξιωματικούς Κυκλάδων, την οικοδομή της εκκλησίας. Η πρόσοψη της εκκλησίας του Αγ. Νικολάου βλέπει σε μια τριγωνική πλατεία, όπου σήμερα το Ηρώο – μαρμάρινη πλατιά σκάλα, ύψους 4 μέτρα, οδηγεί από την πλατεία στην κύρια είσοδο. Μαρμάρινοι κορινθιακοί κίονες περιβάλλουν τη βάση του τρούλου, που επιστέφεται με μαρμάρινους ακροκεράμους. Ωραία πλακόστρωση από άσπρες και σκούρες γκρι – μπλε πλάκες καλύπτει ολόκληρο το ναό, που παρουσιάζει δύο επίπεδα, ψηλότερο στα πλάγια κλίτη και χαμηλότερο στο κεντρικό, κατά 10 μέτρα. Αξιοπρόσεχτο το μαρμαροθέτημα μπροστά από την Ωραία πύλη, κάτω από τον τρούλο. Η εντύπωση που προκαλεί στον επισκέπτη το εσωτερικό του Αγίου Νικολάου είναι κάτι το μοναδικό. Το μαρμάρινο τέμπλο, έργο του γλύπτη Γ. Βιτάλη (1883 – 1899 περίπου), είναι από τα ωραιότερα τέμπλα του περασμένου αιώνα και σε σύνθεση και σε εκτέλεση. Είναι φιλοτεχνημένο από λευκό πεντελικό μάρμαρο! Οι εικόνες είναι τοποθετημένες στα τοξωτά και τρίλοβα ανοίγματα, που δημιουργούνται στα πάνω και κάτω μέρος του τέμπλου. Αξιοπρόσεχτη είναι η διακόσμηση της Ωραίας πύλης με ανάγλυφους καθιστούς αγγέλους. Σ’ ολόκληρο το τέμπλο υπάρχουν ανάγλυφα και εγχάρακτα κοσμήματα, τονισμένα με χρυσό. Ο μαρμάρινος άμβωνας (πίνακας που έγινε “δαπάνη Δ. Βαφιαδάκη”). Εκτός από μικρές διαφορές, είναι ίδιος με τον άμβωνα της αθηναϊκής Μητρόπολης. Καλλιτέχνημα είναι και ο μαρμάρινος επισκοπικός θρόνος. Ο γλυπτός διάκοσμος του δεσποτικού και του άμβωνα εντείνεται ακόμη περισσότερο με τη διακριτική επιχρύσωση. Όλοι οι τοίχοι του ναού έχουν πλούσια διακόσμηση. Οι αδελφοί Πέτρος και Αλέξανδρος Μπάγιας δούλεψαν δύο ολόκληρα χρόνια, από το 1903 – 1905, για τη διακόσμησή του. Σ’ ελάχιστα όμως μέρη υπάρχουν τοιχογραφίες με μορφές αγίων: κυρίως στον τρούλο (Παντοκράτορας) και στα σφαιρικά τρίγωνα, καθώς και στις μακριές πλευρές πάνω από τα παράθυρα του Ναού. Νεώτερες τοιχογραφίες κοσμούν επίσης το Ιερό. Αξιοπρόσεχτος είναι και ο πλαστικός διάκοσμος: στην κεντρική διώροφη τοξοστοιχία, στο ύψος του ισογείου, υπάρχει συνεχής ζωφόρος με τρίλυφα και μετόπες, που διακοσμούνται με ανάγλυφες μορφές… αγγέλων.
Οι άνθρωποι που πρόσφεραν στον Ναό
Πολλές είναι οι εικόνες, αφιερώματα πιστών, που κοσμούν τους τοίχους του ναού. Οι περισσότερες είναι έργα αγιογράφων του 19ου αιώνα του Κυθηραίου Ι. Στάη, του Ρεθυμνιώτη Α.Γ. Βεβελάκη, του Κρητικού Ι. Παπαδάκη, του Ε. Αρμενόπουλου, του Δ. Τσούμπου και άλλων. Αξιοσημείωτα είναι και δύο ξύλινα προσκυνητάρια, που οι πλευρές τους είναι ζωγραφισμένες από τον ζωγράφο Φρ. Δεσίπρη, ο οποίος αναφέρει: χρονολογούνται το ένα στα 1864 και το άλλο στα 1866. οι εικόνες του τέμπλου, δεξιά και αριστερά από την ωραία πύλη, έργα μοναχών του Άθω , φιλοτεχνήθηκαν στις αρχές του αιώνα μας (1906). Αξιόλογες είναι και οι δύο εικόνες πάνω από την Ωραία Πύλη: Ο Μυστικός Δείπνος και η αποκαθήλωση, έργα καλλιτεχνών. Πλουσιότατος είναι τέλος, ο ναός σε εκκλησιαστικά σκεύη, όπως, προσκυνητάρια, μανουάλια, σταυρός, δισκοπότηρα, κ.α. Από το 1860 κυρίως και μετά, οι Ερμουπολίτες και πολλοί ομογενείς, δωρίζουν στο ναό εικόνες, σταυρούς και αργυρόχρυσα εκκλησιαστικά σκεύη.
