Θαλασσινή πολιτεία - Σύρος

Η δημιουργία της Ερμούπολη άλλαξε για πάντα τη φυσιογνωμία και τη σημασία της Σύρου. Πριν από την ίδρυση της, το νησί δεν αποτέλεσε ποτέ στη μακρόχρονη ιστορία του, σημαντικό κέντρο του Αιγαίου τέτοιο υπήρχε μονάχα κατά την πρώιμη εποχή του χαλκού (3000 – 2000π.Χ.), όταν άνθησε ο κυκλαδικός πολιτισμός. “Το 1898, ο μεγάλος Έλληνας αρχαιολόγος Χρήστος Τσούντας φέρνει στο φως δύο από τους σημαντικότερους προϊστορικούς οικισμούς των Κυκλάδων: τη Χαλανδριανή και το Καστρί”, “Ανέφερα ως αρχαιολόγος: “βρίσκονται στην απάνω Μεριά, το Βόρειο κομμάτι του νησιού που είναι γεμάτο βραχώδεις και δύσβατους λόφους”. Τα χαρακτηριστικότερα κτερίσματα που βρέθηκαν στην νεκρόπολη της Χαλανδριανής είναι τα τηγανόσχημα αντικείμενα από σκούρο πηλό, με χαρακτό διάκομο που εικάζεται ότι χρησίμευαν ως κάτοπτρα. “Οι κυκλαδίτες τα γέμιζαν νερό στη λεία κοίλη τους και καθρεπτίζονταν”, εξηγούσα εγώ με την φροντίδα μου. Χάρη στους οικισμούς και στα ευρήματα της Απάνω Μεριάς, ο Πρώιμος Κυκλαδικός πολιτισμός θα γίνει γνωστός ως “πολιτισμός Σύρου – Κέρου”. Ο Όμηρος αναφέρει τη Σύρο στην Οδύσσεια ως... “Συρίη”. Τον 9ο αιώνα π.Χ. εποικίζεται από τους Ίωνες και μετά τους Περσικούς Πολέμους προχωρεί στην Α΄ Αθηναϊκή Συμμαχία που έχει ως κέντρο τη γειτονική Δήλο. Την Κλασσική εποχή αναπτύσσονται δύο κύριοι οικισμοί, η Γαλησσός (στη θέση του νυν Γαλησσά) και η Σύρος, στην θέση της σημερινής Ερμούπολης. Η Σύρος θα αποτελέσει το κέντρο του νησιού τη Ρωμαϊκή εποχή (324 – 184 π.Χ.). Ίχνη, του τείχους της σώζονται στην θέση Πευκάκια της Ερμούπολης. Στους βυζαντινούς χρόνους, οι συνεχείς πειρατικές επιδρομές αναγκάζουν τους περισσότερους κατοίκους να εγκαταλείψουν το νησί, που δεν έχει βυζαντινά μνημεία και σπανίως αναφέρεται στις πηγές της εποχής.
Οι Ενετοί και η Καστροπολιτεία
Μέτα την Δ΄ Σταυροφορία και την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους (1207), οι Κυκλαδίτες περνούν τους Ενετούς. Το 1207, ο Μάρκος Σανούδος, ανιψιός του δόγη Ερρίκου Δανδόλου, καταλαμβάνει τα περισσότερα κυκλαδονήσια, ανάμεσά τους και τη Σύρο και ιδρύει το Δουκάτο της Νάξου (ή “του αρχιπελάγους”). Οι Ενετοί κτίζουν κάστρο στην κορυφή του κωνικού λόφου, που δεσπόζει πίσω από το λιμάνι. Στις απόκρημνες πλαγιές του θα απλωθεί σιγά σιγά η Καστροπολιτεία της Σύρας. Ο φόβος των πειρατών στριμώχνει τους Συριανούς στον δύσβατο λόφο της Χώρας (γνωστή σήμερα ως “Άνω Σύρος”), που θα παραμείνει, για πέντε και πλέον αιώνες, μοναδικός οικισμός του νησιού. Η ύπαιθρος αφήνεται ακατοίκητη. Την ημέρα οι Συριανοί πηγαίνουν στα χωράφια και στα βοσκοτόπια τους, αλλά τρέχουν πριν από το σούρουπο στην ασφάλεια της Χώρας και ασφαλίζουν τις πύλες της έως το ξημέρωμα. Τον Ύστερο Μεσαίωνα και την Αναγέννηση καλλιεργείται το είδος του (“νησολογίου”), που συνδυάζει χάρτες των νησιών με περιγραφικά κείμενα.
Η διάσωση των Νεοκλασικών και οι “Μικροί Ξεναγοί”
Πως διατήρησε η Ερμούπολη την αξιοζήλευτη νεοκλασική ομοιομορφία της, γλιτώνοντας την αντιπαροχή που δεν φρόντισε τις περισσότερες ελληνικές πόλεις. Το 2006 η Ερμούπολη ανακηρύσσεται προστατευόμενος ιστορικός τόπος. Ειδικός ο Χατζηγρηγορίου τονίζει πως η προστασία των κτιρίων αποτελεί συλλογική υπόθεση και απαιτεί την ανάπτυξη μιας συλλογικής μνήμης των ανθρώπων και την ιστορία τους. “Μικροί Ξεναγοί” που ξεκίνησαν από μένα τη Μαίρη ρώτα θα συνεχίσουν να ξεναγούν και να τιμούν όλους τους επισκέπτες που ιδιαίτερα αναζητούν να γνωρίζουν την γνωστή αρχαία πόλη. Το 2006, σήμερα η Ερμούπολη ανακηρύσσεται προστατευόμενος ιστορικός τόπος. Ανεκτίμητη υπήρξε η συμβολή του προγράμματος “Μικροί Ξεναγοί” που φρόντισα και ξεκίνησα με τον Δήμο Ερμούπολης πριν από τριάντα χρόνια. Με σύνθημα “γνωρίζω σημαίνει εκτιμώ”. Εθελοντές παιδαγωγοί δίδαξαν σε αγόρια και κορίτσια αρχαιολογία και ιστορία, και τα εκπαίδευσαν να ξεναγούν επισκέπτες στα μνημεία της Σύρου. Με ενθουσιασμό έμαθα από το πρόγραμμα ότι έχουν περάσει πάνω από 5.000 παιδιά. “Κάποια παιδιά μεγαλώνοντας, έγιναν επαγγελματίες ξεναγοί και εκπαίδευσαν τις επόμενες γενιές “Μικρών Ξεναγών”. Τα τελευταία χρόνια πολλοί νέοι, Έλληνες και ξένοι, βρήκαν στην ομορφιά και την πολιτιστική κίνηση της Ερμούπολης, το ιδανικό περιβάλλον για ένα νέο ξεκίνημα πάντα. “Η Σύρος είναι γεμάτη από νέους ανθρώπους, που κάνουν σχέδια για το μέλλον”.