Είμαστε ευφυής λαός; Για να απαντήσουμε στην ερώτηση πρέπει να ξέρουμε τι εννοούμε λέγοντας ευφυΐα. Είναι μια σύνθετη νοητική ικανότητα αντίληψης, μάθησης, λογικής σκέψης, επίλυσης προβλημάτων και προσαρμογής σε νέες καταστάσεις. Δεν περιορίζεται μόνο στον δείκτης νοημοσύνης IQ (Intelligence Quotient), αλλά περιλαμβάνει συναισθηματική γνώση, δημιουργικότητα και πρακτική εφαρμογή της γνώσης. Το IQ είναι ο δείκτης ο οποίος μετρά προσεγγιστικά την ευφυΐα ενός ατόμου σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό. Διάβασα τελευταία μια μελέτη για την ευφυΐα πολλών λαών. Εμείς είχαμε ένα IQ λίγο πιο κάτω από το μέσο όρο 100. Μα είναι δυνατό;
Το κύριο φυσιολογικό στοιχείο που καθορίζει τη νοημοσύνη είναι η ικανότητα να σχηματίζει ένα ον εξαρτημένα αντανακλαστικά. Τέτοια επίκτητα αντανακλαστικά μπορούν να αναπτύξουν κυρίως τα ομοιόθερμα σπονδυλωτά, πτηνά και θηλαστικά. Υπάρχουν διαφορές από το ένα άτομο στο άλλο, αλλά στους ανθρώπους υπάρχει μια τεράστια διαφορά από τα λοιπά θερμόαιμα ζώα, τόσο που μπορεί να θεωρηθεί ποιοτική, ενώ οι διαφορές από το ένα άτομο στο άλλο στο ίδιο είδος είναι μόνο ποσοτικές. Με τα εξαρτημένα αντανακλαστικά συνηθίζομε κι έτσι μαθαίνομε. Μάθηση είναι ουσιαστικά απόκτηση μιας συνήθειας. Η σχέση εξαρτημένων προς συγγενή αντανακλαστικά αντιστοιχεί στην αρχαία ρήση: έξις δευτέρα φύσις (Αριστοτέλης). Η ποιοτική διαφορά των ανθρώπων από τα άλλα ζώα αφορά την ικανότητα ουσιαστικά μόνο των ανθρώπων να σχηματίζουν δευτεροβάθμια εξαρτημένα αντανακλαστικά. Οι διαφορές μεταξύ διαφόρων ειδών ως προς την ευφυΐα υποδηλώνουν ότι υπάρχει κληρονομικό στοιχείο στην ικανότητα να δημιουργούνται συνήθειες, δηλαδή να έχουν ευφυΐα.
Θεωρούμε ότι οι πρόγονοί μας ήταν ευφυείς κυρίως διότι δημιούργησαν ένα πολιτισμό μοναδικό που αποτελεί τη βάση όλων των σύγχρονων πολιτισμών, σε γνωστικό (επιστήμες), συναισθηματικό (τέχνη) και βουλητικό (ηθική) επίπεδο με αρμονική μεταξύ τους ανάπτυξη. Αν η ευφυΐα ήταν μόνο κληρονομική, δεν θα χρειαζόταν να σκοτιζόμαστε σήμερα. Γεννηθήκαμε πανέξυπνοι. Και δεν θα είχαμε δείκτη νοημοσύνης κάτω από το γενικό μέσο όρο. Από την άλλη, πρέπει να αναγνωρίσουμε στους προγόνους μας υψηλή νοημοσύνη. Εκτός από την κληρονομικότητα ποιοι παράγοντες συντελούν στην ανάπτυξη ευφυΐας; Ο Αριστοτέλης επισημαίνει το ρόλο του δασκάλου. Και πραγματικά πρέπει να είναι σημαντικός. Τα πλουσιόπαιδα συμπεριφέρονται συνήθως πιο έξυπνα από τα φτωχόπαιδα, καθώς μπορούν να πληρώνουν καλύτερους δασκάλους. Αλλά τώρα μιλώ για ολόκληρο λαό, όχι διαφορές του ενός από τον άλλο.
Φρονώ ότι στην ανάπτυξη της Ελληνικής ευφυΐας έπαιξαν ρόλο δύο παράγοντες. Ο ένας είναι η γεωγραφία της Ελλάδας, με τη μεγάλη ανάγλυφη ποικιλία σε μικρή σχετικά επιφάνεια. Ψηλά βουνά δίπλα σε εύφορους κάμπους, δίπλα σε παραλίες. Οι επαγγελματικές συνήθειες και οι συνήθειες που υπαγόρευαν στους κατοίκους διέφεραν. Οι ορεινοί ήταν συνήθως βοσκοί (ή ληστές), οι πεδινοί ήταν γεωργοί, και οι νησιώτες ήταν ναυτικοί, έμποροι (ή πειρατές). Ο ορεινός έβλεπε οξυές και έλατα και τα έλεγε δέντρα. Ο πεδινός έβλεπε ελιές και τις έλεγε κι αυτός δέντρα, Ο νησιώτης έβλεπε συκιές κι αρμυρίκια και τα έλεγε δέντρα. Είχαν την ίδια γλώσσα κι έρχονταν σε επικοινωνία, καθώς οι αποστάσεις μεταξύ τους ήταν μικρές. Έτσι ακούοντας τη λέξη «δέντρο» σχημάτιζαν μια έννοια με μεγαλύτερο εύρος από άλλους λαούς που ζούσαν σε ομοιόμορφα εδάφη. Καθώς οι έννοιες που σχημάτιζαν είχαν μεγάλο εύρος, αυτό αύξαινε την ευφυΐα τους.
Ο γεωγραφικός παράγοντας είχε άλλο ένα στοιχείο. Οι Έλληνες ζούσαν στο σταυροδρόμι των τριών γνωστών τότε Ηπείρων. Όταν ήθελε κάποιος να ταξιδέψει από τη μια Ήπειρο στην άλλη περνούσε από την Ελλάδα μεταφέροντας τις εμπειρίες του τόπου του. Επίσης οι Έλληνες, προπάντων ταξιδευτές, μετέφεραν στην πατρίδα τους ό,τι είδαν σε άλλες πολιτείες και τις συνήθειες άλλων λαών.
Ο άλλος παράγοντας ήταν η γλώσσα. Πρώτοι οι Έλληνες έτυχε να επινοήσουν το αλφάβητο με τη φωνητική γραφή. Κάθε φθόγγος που πρόφεραν είχε ένα μόνο γραπτό σύμβολο (γράμμα) και κάθε γράμμα προφερόταν με ένα μόνο τρόπο. Οι άλλοι τρόποι γραφής, π.χ. τα ιδεογράμματα συμβόλιζαν έννοιες, όχι φθόγγους. Σήμερα το ιδεόγραμμα «4» σημαίνει την τετράδα ανεξάρτητα από τη γλώσσα καθενός. Μ΄ αυτό τον τρόπο, μάθαιναν εύκολα τη γραφή όλοι πολύ εύκολα και μπορούσαν να εκφέρουν τη γνώμη και τη βούλησή τους γραπτά, είχαν δηλαδή ισηγορία. Προφανώς αυτοί που δεν μπορούν να γράψουν σωστά, υστερούν από τους άλλους. Και η ισηγορία είναι το ένα από τα τρία χαρακτηριστικά της δημοκρατίας. Τα άλλα δύο είναι η ισοπολιτεία και ισονομία. Και η δημοκρατία ήταν το πλαίσιο που επέτρεψε την ισόρροπη ανάπτυξη των στοιχείων του πολιτισμού που γράψαμε παραπάνω. Όλα αυτά δεν πρέπει να μας απαλλάσσουν από τη σημασία της παιδείας. Παιδεία δεν είναι μόνο ο δάσκαλος. Τις πολλές συνήθειές μας τις αποκτούμε από την οικογένεια και από τα άλλα παιδιά.
Σήμερα, η σημασία της θέσης της Ελλάδας έχει μειωθεί, ιδιαίτερα από τότε που αναπτύχθηκε η Αμερικανική Ήπειρος. Η σημασία της διαφοράς μεταξύ βουνών, πεδιάδων και νησιών, επίσης μειώθηκε, καθώς η ύπαιθρος έχει εγκαταλειφθεί και ο κόσμος συνωστίζεται στις μεγαλουπόλεις. Δύο πόλεις της Ελλάδας φιλοξενούν τους μισούς Έλληνες.
Τα παραπάνω υποδεικνύουν τι πρέπει να κάνουμε για να αναπτύξουμε ξανά την εθνική ευφυΐα μας. Ένα είναι να επανοικίσουμε τις εγκαταλειμμένες περιοχές των γονιών και παππούδων μας. Να ξαναεγκατασταθούμε στα βουνήσια χωριά και στα χιλιάδες τα έρημα νησιά μας. Θα χρειαστεί έντονη κρατική παρέμβαση με μεταφορά κεφαλαίων εκεί. Έχω υποδείξει τι θα μπορούσε να κάνει το κράτος. Διατηρούμε το μεγαλύτερο εμπορικό στόλο στον κόσμο. Θα πρέπει να ξαναγίνουμε ναυτικοί. Και όχι μόνο για τις μεγάλες θάλασσες, αλλά και για το δικό μας Αιγαίο, όπως είχαμε κάποτε τα καΐκια. Κι εδώ έχω προβάλει αλλού κάποιες σκέψεις για το πώς θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε σύγχρονα ασφαλέστερα και οικονομικότερα πλοιάρια. Ως παιδιά, όταν ήμουνα μικρός, κατασκευάζαμε μόνοι μας τα παιχνίδια μας. Φτιάχναμε της μπάλες μας για ποδόσφαιρό από παλιές κάλτσες παραγεμισμένες με άλλες κάλτσες. Και τα κορίτσια έφτιαχναν μόνα τους τις κούκλες τους. Η διαδικασία της κατασκευής των παιχνιδιών μας μάς ασκούσε στην επινοητικότητα γινόμενη καθαυτή παιχνίδι. Το παιχνίδι θα όφειλε να είναι το κύριο παιδευτικό μέσο. Όλα τα μικρούλια ζώα παίζουν. Κι αυτή είναι μια άσκηση για να αντιμετωπίσουν τη ζωή. Από τα παραδοσιακά παιχνίδια μας, το κυνηγητό είναι μια άσκηση για το πώς να συλλάβουμε τη λεία μας για να φάμε, ενώ το κρυφτό είναι άσκηση για να μάθουμε πώς να κρυβόμαστε για να μη μας βρει ένα αρπακτικό θηρίο.
