Αν κάνουμε μια αναδρομή πίσω στο απώτατο παρελθόν θα συναντήσουμε τις πρώτες ρίζες του ανθρώπου του αιγαίου του Κυκλαδίτη... που κάπου στα μέσα της 7ης χιλιετίας κάνει την πιο ειρηνική επανάσταση που γνώρισε κάποτε το ανθρώπινο γένος. Η “ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ”: Το πέρασμα δηλαδή του ανθρώπου, από το στάδιο του καλλιεργητή = κτηνοτρόφου, με την εγκατάστασή του σε μόνιμο συνοικισμό. Συντελείται για πρώτη φορά στον Ελλαδικό χώρο και αρχίζει ο πρώτος πολιτισμός σε Ευρωπαϊκό έδαφος με θεσμική αξία. Ο νεολιθικός άνθρωπος αρχίζει να ελέγχει και να εκμεταλλεύεται το περιβάλλον του. Κοντά του για χιλιάδες χρόνια φρόντιζε να έχει το χώμα και το νερό. Αυτός ο άνθρωπος ήταν ο εμπνευστής της χρήσης του πηλού που μ' αυτόν κατασκεύασε ποικίλα είδη αγγείων και σκευών. Αυτή η τεχνική δεν άλλαξε ποτέ. Για τις ανάγκες της καλλιέργειας ο αρχαίος Κυκλαδίτης κατασκευάζει: αξίνες, δρεπάνια, γουδιά και σκληρή πέτρα που κάνει το πρώτο ξυράφι. Οι κυκλαδίτες είναι κατεξοχήν ναυτικοί. Στα περισσότερα κυκλαδονήσια έχουν αναπτυχθεί αξιόλογους οικισμούς και ακροπόλεις. Την 3η χιλιετία π.Χ. αναπτύσσεται στον Κυκλαδικό χώρο ένας από τους 5 μεγάλους πολιτισμούς του κόσμου, ο περίφημος Κυκλαδικός πολιτισμός που διεθνώς έχει ονομαστεί από τους ειδικούς: “ο πολιτισμός Κέρου – Σύρου”. Η Σύρος όπως και τα περισσότερα κυκλαδονήσια αναδύεται από τη θάλασσα σε μορφή γυμνών και απότομων βράχων. Και το όνομά της Σουρή ή Οσούρα ή Σύρα σημαίνει βραχώδης. Στον Όμηρο , στο έπος Οδύσσεια – πρωτογίνεται γνωστή η Σύρος – Οι στοίχοι που ακολουθούν δείχνουν ότι εδώ σ' αυτό το βασίλειο υπήρχε πλούτος, ευτυχία και καλή υγεία στους κατοίκους. Φαίνεται ότι οι πληροφορίες του Ομήρου για το νησί ήταν σωστές αφού τις επιβεβαιώνει απόλυτα η αρχαιολογική σκαπάνη του Χρήστου Τσούντα. Τα ευρήματα υποδηλώνουν την ευμάρεια των κατοίκων. Όταν ο Οδυσσέας λοιπόν μετά τον Τρωικό πόλεμο γυρίζει στην Ιθάκη, θέλοντας να δει την κατάσταση που επικρατεί στο βασίλειο του χωρίς να τον δουν, μεταμορφώνεται σε ζητιάνο και επισκέπτεται τον πιστό του χοιροβοσκό Εύμαιο. Για να είναι πιστικός των ρωτά σαν ξένος από που είναι. Κι ο Εύμαιος απαντά:
“Συρίη λένε ένα νησί – αν το 'χεις ακουστά σου,
στην Ορτυγία πιο ψηλά στο γύρισμα του ήλιου,
όχι πυκνοκατοίκητο, μα καρποφόρο μέρος,
βοσκότοπο, πολύσταρο, μ' αμπέλια και κοπάδια.
Πείνα ποτέ δεν έπεσε στη χώρα μήτε αρρώστια κακή,
που τους ταλαίπωρους θερίζει τους ανθρώπους.
Μα σαν γεράσουν των θνητών οι φάρες, τότε ο Φοίβος θα' ρθει ο αργυροδόξαρος κι η Άρτεμη μαζί του
και με πυκνές σαΐτες τους, τους γλυκοθανατώνουν.
Δύο πολιτείες είναι εκεί κι όλα σε δύο μοιράζουν κι είχανε τον πατέρα μου κι οι δύο για βασιλιά των
τον Κτήσιο του Ορμένου γιο, με τους Θεούς παρόμοιο.”
Δύο στοιχεία επιβεβαιώνουν τα λόγια του Ομήρου για το ότι αυτή η Συρίη είναι η Σύρος. Το πρώτο είναι η γεωγραφική της θέση . Δυτικά της Ορτυγίας, δηλαδή της Δήλου δεν υπάρχει άλλο νησί παρά μόνο η Σύρος. Το δεύτερο που είναι πράγματι συγκλονιστικό, είναι ότι από τις ανασκαφές ήρθε στο φως όστρακο (δηλαδή κομμάτι πηλού) που είχε την επιγραφή “Κτησίας Ορμένου”. Δηλαδή το όνομα του βασιλιά που αναφέρει ο Όμηρος δια του Εύμαιου.
Στο τέλος του περασμένου αιώνα, ο μεγάλος Έλληνας Αρχαιολόγος Χρήστος Τσούντας, κάνει ανασκαφές στη Σύρο και φέρνει στο φως το καλλίτερο και το πιο χαρακτηριστικό δείγμα οργανωμένου, πλούσιου και πολυάνθρωπου συνοικισμού κοντά στη θάλασσα με τεχνητή και φυσική οχύρωση, στην κορυφή του λόφου Καστρί, και με εκτεταμένο νεκροταφείο που βρέθηκε στη Χαλανδριανή. Η περιοχή είναι Βόρια. Ανατολικά της Σύρου απέναντι από την Τήνο και Δυτικά της Δήλου. Εκτός από την Ακρόπολη “Καστρί” ο Τσούντας ανέσκαψε πλήθος τάφων και έφερε στο φως πλούσια κτερίσματα που δίνουν μια εικόνα της καλής οικονομικής κατάστασης των κατοίκων άλλο αξιόλογο εύρημα είναι τα περίφημα Συριανά κάτοπτρα από σκούρο πηλό που, ως φαίνεται, οι Κυκλαδίτες τα γεμίζουν νερό στη λεία κοίλη εσωτερική τους επιφάνεια και... καθρεπτιζόντουσαν. Είναι πανέμορφα σκεύη . Την αισθητική απόλαυση που δέχεται ο παρατηρητής, την αυξάνει και τη δυναμώνει ο πλούτος της χαρακτής και γραπτής διακόσμησης που στολίζει τις επιφάνειές του. Στην πίσω πλευρά υπάρχει εμπίεστη και χαρακτή σπειροειδής διακόσμηση. Η σπείρα (δηλαδή ο ατελείωτος κύκλος)συμβολίζει τον αφρό του κύματος. Στο κέντρο υπάρχει πλοίο με 2 σειρές κουπιά, δείγμα του ότι οι προϊστορικοί Συριανοί ήταν ναυτικός λαός. Έτσι φτάνουμε στοπ τέλος του κυκλαδικού πολιτισμού που πεθαίνει γύρω στο 1900π.Χ. Ήταν ένας πολιτισμός από τους πιο ιδιότυπους και ζωντανούς της απώτερης πολιτιστικής ιστορίας της Ελλάδας. Η εποχή “Σύρος – Κέρος”που μεγαλούργησε 2 χιλιετίες περίπου, χάνεται στα βάθη της προϊστορίας.
