Δημ. Α. Σιδερής, ομ. Καθηγητής καρδιολογίας, dimitris.sideris@gmail.com
Ο άνθρωπος ζει μέσα σε κάποιες ταλαντώσεις. Η βούλησή του ταλαντώνεται από το θέλω να… στο θέλω να μη…: Θέλω να φάω, να πιω, να ουρήσω, κλπ, στο θέλω να μην τα κάνω όλα αυτά, μόλις έχω ικανοποιήσει την αντίστοιχη ανάγκη, και πάλι ξανά θέλω να... Παράλληλα, βιώνει φυσικές ταλαντώσεις, εναλλαγή μέρας-νύχτας, φάσεις της σελήνη, αλλαγές των εποχών. Αντίθετα από τα άλλα ζώα, ο άνθρωπος προσπαθεί να προσαρμόσει το περιβάλλον του στις ανάγκες του. Το πετυχαίνει. Είναι το μόνο ζώο που με δυο χέρια για να πιάνουν και λόγο δημιουργεί και μεταβιβάζει τις εμπειρίες του στους διπλανούς και στους απογόνους του. Με το χρόνο άθροισε γνώσεις, ώστε να έχει φωτιά και να κατασκευάσει εργαλεία, κεραμικά, τόξο κλπ. Έγινε κυρίαρχος. Με τα βέλη του προλάβαινε και τα πιο ωκύποδα θηράματα ενώ εξουδετέρωνε από απόσταση και τα πιο επιθετικά θηρία. Έμαθε να ευνοεί την ανάπτυξη των χρήσιμων φυτών και ζώων αναστέλλοντας των αχρήστων. Από τροφοσυλλέκτης, τροφοπαραγωγός.
Απέχει από το να φάει τα ζωντανά του, ώσπου να γεννήσουν. Ύστερα θυσιάζει ομαδικά για να τραφεί όλη η κοινωνία. Στην εποχή μας η μέρα της θυσίας, η Πασχαλιά, ακολουθεί μια μακρά περίοδο νηστείας, τη Σαρακοστή. Παραδοσιακά, το αρνάκι δε σφάζεται, θυσιάζεται, στο «όνομα του Πατρός κλπ» και είναι διαθέσιμο σε κάθε περαστικό. Παραδοσιακοί Εβραίοι ή μουσουλμάνοι, δεν τρώνε κρέας αν δεν έχει θυσιασθεί στο όνομα του Θεού, έστω κι από αλλόθρησκο. Η κοινωνική ταλάντωση παγιώνεται. Οι πρώτοι που την εφάρμοσαν, την παραβίασαν και τιμωρήθηκαν – μαζί μ΄ αυτούς και όλοι μας – κάπου στη Μεσοποταμία. Ο Αβραάμ, στην Ανατολή με τα κοπάδια τα γιδοπρόβατα, ο Κάδμος κι αδελφή του, η Ευρώπη, στην Ελλάδα με τις αγελάδες και τους ταύρους, καθιέρωσαν την ταλάντωση. Και οι κανόνες ήταν σαφείς. Μακρά περίοδος νηστείας (λιτότητα) για να πολλαπλασιασθεί το κοπάδι (ανάπτυξη)· θυσία (ύφεση με κατανάλωση) για να τραφεί η κοινότητα, χωρίς να μειωθεί το κοπάδι, και για να προστατευθεί το λειβάδι, που θα εξαντλούνταν, αν η αγέλη αναπτυσσόταν διαρκώς ανεξέλεγκτα.
Η εξέλιξη έφερε πλεόνασμα. Είδαμε αλλού, την επεξεργασία των προϊόντων και ανταλλαγή τους. Και να η αγορά, να το άστυ, αλλά να και η βία! Συζητήσαμε τη σχέση κοινωνίας και βίας. Η ανάπτυξη επιβάλλει κατανομή της εργασίας όλο και μεγαλύτερη, με εξειδίκευση των ανθρώπων και δημιουργία τάξεων. Ακολουθεί αντιπαράθεση πληθυσμιακών ομάδων και πόλεμος τάξεων. Υπάρχουν οι αποπάνω και οι αποκάτω. Η τεχνολογία για παραγωγή βελτιώνεται με επιταχυνόμενους ρυθμούς και μειώνει τη θνησιμότητα των ανθρώπων που ο αριθμός τους πολλαπλασιάζεται, με τίμημα όλο και μεγαλύτερη εξάρτηση του ενός από τον άλλο, μεγαλύτερη ανισότητα. Η ανισότητα είναι το κύριο κίνητρο για αύξηση της παραγωγής, αλλά και για κάθε είδους βία, μαζί με πλήθος δεινών, ψυχικά νοσήματα, ανθρωποκτονίες, αριθμό των φυλακισμένων, και πάμπολλα άλλα.
Η ανάπτυξη όμως προχωρεί. Ικανοποιούνται καλύτερα οι ανάγκες των ανθρώπων, αλλά με τι τίμημα! Η οικονομία απαιτεί ότι η παραγωγή είναι ίση με την κατανάλωση. Όταν αυξάνεται η κατανάλωση, αυξάνονται και οι τιμές των προϊόντων, κίνητρο για μεγαλύτερη παραγωγή και μικρότερη κατανάλωση. Η ισορροπία αποκαθίσταται. Κι όταν αυξάνεται η παραγωγή πάνω από την κατανάλωση, πέφτουν οι τιμές. Αυτορρύθμιση της αγοράς: το ευαγγέλιο του φιλελευθερισμού. Όμως τα πράγματα δεν πάνε πάντα έτσι γραμμικά. Υπάρχουν κρίσιμες τιμές, οι ουδοί (=κατώφλια) στους οποίους αθροίζεται η ποσοτική βραδεία αλλαγή, γίνεται ποιοτική κι η εξέλιξη μειώνεται με μηχανισμό φαύλου κύκλου. Η υπερπαραγωγή ρίχνει τόσο πολύ τις τιμές, που η πώληση των προϊόντων δεν καλύπτει τα έξοδα. Οι παραγωγοί απολύουν εργάτες: κι άλλη μείωση της κατανάλωσης, κι άλλα απούλητα προϊόντα κοκ. Οι εργαζόμενοι διαμαρτύρονται, καταλήγουν σε βία, που την αντιμετωπίζει το κράτος με βία που κι αυτή προκαλεί κι άλλη βία. Η βία γεννά βία. Αλλά και η υπερκατανάλωση συνεπάγεται δυσβάστακτη αύξηση των τιμών των αγαθών, οδηγώντας πάλι σε διαμαρτυρίες, βία κλπ. Με την ανανέωση του πληθυσμού και την τεχνολογική πρόοδο, η κρίση λήγει κι η ανάπτυξη ξαναρχίζει.
Περνάμε αυτή τη στιγμή μια πρωτόγνωρη κρίση. Αυξήσαμε τεράστια την κατανάλωσή μας, χωρίς να αυξάνονται οι τιμές, που προστατεύονταν από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Την ανισότητα προσφοράς-ζήτησης την κάλυπτε η Κοινή Αγορά (με δικιά μας πρώτιστα ευθύνη, φυσικά) με ανεξέλεγκτα δάνεια. Ξαφνικά η δανειοδότηση σταμάτησε και η προσφορά κατακρημνίσθηκε πολύ κάτω από τη ζήτηση. Οι εταίροι μας συγκατένευσαν να μας βοηθήσουν: αλληλεγγύη. Με πρωτόγνωρο τρόπο, μας επέβαλαν τον τοξικό συνδυασμό λιτότητας με ύφεση. Κι εμείς, δεν κάνομε τίποτε άλλο από το να λέμε «ναι» ή «όχι» στην προσφορά. Χωρίς δικό μας σχέδιο για να βγούμε από την κρίση. Ο Καντ έλεγε πως ελευθερία δεν είναι μόνον να μην κάνεις ό,τι σου επιβάλλουν οι άλλοι, αλλά, προπάντων, να κάνεις ό,τι θέλεις εσύ. Χωρίς δικό μας σχέδιο, εμείς δεν είμαστε ελεύθεροι.
Μπορούμε να σχεδιάσουμε τη δικιά μας ταλάντωση; Θα σήμαινε: Στην ανερέθιστη περίοδο (χάριτος) αυστηρότατη λιτότητα (ακόμη μεγαλύτερη από τη σημερινή), με προγραμματισμένη ανάπτυξη, π.χ. όπου συνυπάρχουν ανάγκες, πόροι και τεχνογνωσία. Υλοποίηση από όποιον επιθυμεί. Αξιολόγηση του έργου από το κράτος. Η επόμενη φάση με «διεγερσιμότητα» της ταλάντωσης σημαίνει ικανοποίηση των δικαιωμάτων των εργαζομένων – αλλιώς βία και κρίση. Στην τελική φάση, η θυσία. Τα έσοδα από την ανάπτυξη να διανεμηθούν σε όλο τον κόσμο, «νηστεύσαντες και μη νηστεύσαντες». Με τέτοιο λεπτομερές και αυστηρό σχέδιο, οι πιθανότητες να βρεθούν χρηματοδότες είναι σημαντικές.
Η ταλάντωση από τη λιτότητα+παραγωγή ως την κατανάλωση+ύφεση και πάλι εξαρχής λιτότητα απέδωσε στις χιλιετηρίδες. Το σύστημα φαίνεται περίεργο. Αρχίζει σαν καπιταλιστικό (ανεξάρτητα αν οι επενδύσεις γίνονται από ιδιώτες ή απευθείας από το κράτος). Ανέχεται τη λιτότητα ο λαός, διότι το σύστημα βρίσκεται στην ανερέθιστη περίοδο χάριτος. Συνεχίζει σαν σοσιαλιστικό, με απόδοση στους εργαζομένους ανάλογα με τις επιδόσεις τους (αλλιώς οι διαμαρτυρίες τους θα το ανατρέψουν) και συνεχίζεται σαν κομμουνιστικό, με μοιρασιά σε όλους ανάλογα με τις ανάγκες τους. Θα ακολουθήσει η νέα ταλάντωση, με λιτότητα κλπ. Ούτε δεξιό ούτε αριστερό. Είναι όλα τα συστήματα με τα πλεονεκτήματα του το καθένα σε διαφορετική φάση της ταλάντωσης. Η ιδιοπερίοδος της ταλάντωσης είναι ανάλογη με το μέγεθος της κοινωνικής μονάδας. Για μας, αν αλλάζαμε βουλή κάθε 3, αντί κάθε 4, χρόνια, οι πιθανότητες ανεξέλεγκτων κρίσεων θα μειώνονταν στο ελάχιστο. Πιο συχνή αλλαγή βουλής θα ήταν δαπανηρή, καθώς η κατανάλωση ενέργειας στους ταλαντωτές (οικονομικό κόστος) είναι ανάλογο με τη συχνότητα των ταλαντώσεων.
Η αρχαία παράδοσή μας μάς έχει δείξει το δρόμο. Γιατί να μην την ακολουθήσουμε;
