“Αυτό που έγινε εδώ πριν ένα αιώνα… δεν έγινε πουθενά αλλού. Στη Σύρο ξαναγεννήθηκε η Ελλάδα…” Είπε κάποτε ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Αυτή η φράση τα συνοψίζει όλα. Εδώ, στο βραχονήσι των 85 τετραγωνικών χιλιομέτρων άνθισε ένας πολιτισμός, όμοιος με αυτόν των μεγάλων ελεύθερων Ευρωπαϊκών πόλεων. Ο περιηγητής Θεόφιλος Γκωτιέ που επισκέφτηκε τη Σύρο στις αρχές του περασμένου αιώνα (το 1822) θα γράψει μεταξύ άλλων: “ Ουγγρική ορχήστρα έπαιζε αποσπάσματα από Ιταλικά μελοδράματα. Η εντύπωση ήταν έξοχη. Η Σύρος είναι περίπου ο ομφαλός της Ελλάδας, η πρωτεύουσα της κομψότητας και της αρχοντιάς. Ποιος αλήθεια θα φανταζόταν ότι θα συναντούσε τον κόσμο αυτό φυτεμένο σ’ ένα βραχονήσι του Αιγαίου!” Αυτός ο πολιτισμός δημιουργήθηκε και άνθισε σε 11 μόλις χρόνια από τότε που οι πρώτοι πρόσφυγες έφτασαν στις ακτές του νησιού μας. Ήταν το 1822 όταν έγινε η μεγάλη σφαγή της Χίου από τους Τούρκους. Ακολούθησαν τα Ψαρά, η Κρήτη, η Κάσσος, η Ιωνία. Όλη η Ελλάδα ήταν γεμάτη ερείπια και φωτιά. Και τότε… ανακαλύφθηκε το καλλίτερο καταφύγιο. Η Σύρος! Ήταν ιδανικός τόπος. Το νησί δεν το άγγιξε ο πόλεμος. Ήταν ελεύθερο και προστατευμένο από μια μεγάλη Ευρωπαϊκή δύναμη: Τη Γαλλία. Οι πρώτοι πρόσφυγες που αποβιβάζονται είναι Χιώτες. Πάμφτωχοι και ρακένδυτοι, αλλά πλούσιοι σε πείρα και γνώσεις. Οι πρόσφυγες φτιάχνουν πρόχειρες καλύβες στο ακατοίκητο, αλλά θαυμάσιο φυσικό λιμάνι. Σαν εργατικές μέλισσες αυτοί οι νέοι κάτοικοι ρίχνονται με πάθος στη δουλειά. Ενώ όλη η Ελλάδα ζει την περιπέτεια του πολέμου, η Σύρος περνά την ειρηνική και δημιουργική επανάσταση που θα την οδηγήσει στην ακμή. “Από Θεού άρχεσθε!” Μοιάζει να ‘ναι το μήνυμα των νέων κατοίκων. Το 1823 χτίζουν τον Ιερό Ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος. Αφιερώνεται στο Σωτήρα Χριστό που τους έσωσε από τη σφαγή. Έτσι κτίζεται στη νέα πόλη ο πρώτος ναός της Ορθοδοξίας που μέχρι σήμερα είναι η Μητρόπολη των Ορθοδόξων. Η μεταμόρφωση είναι σε ρυθμό βασιλικής. Το περίτεχνο ξύλινο τέμπλο της, ο Άμβωνας, ο Επισκοπικός θρόνος και ο γυναικωνίτης είναι μπαρόκ. Αξιοπρόσεχτες είναι οι φοιτητές εικόνες αγίων που είναι αφιερώματα των πρώτων συντεχνιών (όπως οπωροπωλών, εμπόρων κ.α.). Ο ξακουστός Ναός της Παναγίας της Τήνου έχει πανομοιότυπο ολοσκάλιστο τέμπλο… με το τέμπλο της Μεταμόρφωσης. Οι περίφημες βοτσαλωτές αυλές του ναού έγιναν από τους Χιώτες πολύ αργότερα, όταν μπόρεσαν να επιστρέψουν στο νησί τους και να μεταφέρουν μαύρα βότσαλα από τη μαύρη παραλία του νησιού. Στον αυλόγυρο της εκκλησίας βρίσκεται ο τάφος του Άνθιμου Γαζή, του μεγάλου διδασκάλου του γένους. Το 1826, όταν η νέα πόλη αρχίζει να αναπτύσσεται από το εμπόριο και τη ναυτιλία, οι δημογέροντες συγκεντρώνονται στις αυλές του Ναού και με προτροπή του Λουκά Ράλλη αποφασίζουν ομόφωνα να αφιερώσουν τη νέα πόλη στον Κερδώο αλλά και το λόγιο Θεό Ερμή. “Ερμούπολιν! Ερμούπολιν!” Φώναξαν όλοι οι δημογέροντες. Και ο Λόγιος Ερμής έκανε το θαύμα του! Το 1833, ακριβώς “χρόνια από τη στιγμή που έφτασαν οι ρακένδυτοι πρόσφυγες στο νησί χτίζουν το πρώτο Δημόσιο Γυμνάσιο της Ελεύθερης Ελλάδας με πρώτο γυμνασιάρχη τον νεόφυτο Βάμβα, τον μεγάλο Διδάσκαλο του Γένους. Είναι αληθινό θαύμα η ίδρυση αυτού του σχολείου γιατί, αν καταφέρουν αυτοί οι πάμφωτοι άνθρωποι να ασχοληθούν με τα γράμματα και τις τέχνες τόσο σύντομα, σημαίνει ότι είχαν εξασφαλίσει ήδη μια άνετη ζωή από σκληρή δουλειά. Όταν λίγα χρόνια αργότερα ο Δήμος Ερμούπολης δεξιώθηκε στη Λέσχη τον Άγγλο Ναύαρχο Μεσογείου που είχε επισκεφτεί με το στόλο του τη Σύρο, κάποιος νέος έπρεπε να προσφωνήσει τον Άγγλο στόλαρχο στην υποδοχή. Ο Γυμνασιάρχης Δουκάκης είπε ότι έχει μαθητές που μιλούν Αγγλικά. Επέλεξε τον καλλίτερο και του ζήτησε να γράψει την προσφώνηση. Την τελευταία όμως στιγμή προέκυψε ένα εμπόδιο. Ο Γυμνασιάρχης ήθελε να δει το κείμενο, πράγμα που ο μαθητής δεν φαινόταν διατεθειμένος να δεχθεί. “Δεν θα με λογοκρίνετε”, είπε. “Εν τοιαύτη περιπτώσει δεν θα μιλήσεις”, απείλησε ο Γυμνασιάρχης “Το προτιμώ”, είπε ο νεαρός μαθητής. Ήταν όμως αργά για να ανατεθεί σε άλλον η προσφώνηση. Ο μαθητής μίλησε τόσο λαμπρά, ώστε ο Άγγλος του είπε: “Είσαι σπουδαίος παιδί μου”. Ο μαθητής επαινέθηκε και φυσικά πήρα άριστα στο Απολυτήριό του γιατί ήταν καλός μαθητής. Ο μαθητής εκείνος ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος, που αποφοίτησε από το Γυμνάσιο Σύρου.
Γυμνάσιον Σύρου
Το 1833, ακριβώς 11 χρόνια από τη στιγμή που έφτασαν οι ρακένδυτοι πρόσφυγες στο νησί, χτίζουν το πρώτο Δημόσιο Γυμνάσιο της Ελεύθερης Ελλάδος με πρώτο Γυμνασιάρχη τον Νεόφυτο Βάμβα, τον μεγάλο Διδάσκαλο του γένους. Στο ιστορικό Γυμνάσιο Σύρου φοίτησαν σπουδαίοι πολιτικοί άνδρες, όπως ο Ελευθέριος Βενιζέλος, αλλά και σπουδαίοι συγγραφείς και λογοτέχνες, όπως ο Δημήτριος Βικέλας, ο Εμμανουήλ Ροΐδης, ο Τιμολέων Αμπελάς, ο Γεώργιος Σουρής, ο Ανδρέας Συγγρός κ.α.
