Όταν λέμε πολιτισμός εννοούμε συνήθως το σύνολο των ανθρώπινων επιτευγμάτων στον τεχνικό και πνευματικό τομέα. Ανθρώπινων. Οι κατασκευές των ζώων δηλαδή δεν είναι πολιτισμός. Οι φωλιές που χτίζουν τα πουλιά και πολλά ζώα, οι περίτεχνες κατασκευές των μελισσών, των μυρμηγκιών, των τερμιτών, δεν είναι πολιτισμός. Όλα αυτά είναι υποχρεωμένο να τα κάνει το ζώο στη βάση των φυσικών αντανακλαστικών με τα οποία γεννήθηκε.
Ο άνθρωπος έχει τρεις όψεις. Μια είναι το αισθητό Εγώ του, που αρχίζει να υπάρχει με τη σύλληψη και εννοεί τις σχέσεις του με το φυσικό περιβάλλον του. Δεύτερη είναι το νοητό Εγώ του, που αρχίζει να υπάρχει με τη γέννηση και εννοεί τις σχέσεις του με τον εαυτό του. Και τρίτη είναι το κοινωνικό Εγώ που αρχίζει με μια κοινωνική τελετουργία και υπονοεί τις σχέσεις του με το έλλογο περιβάλλον του, την κοινωνία. Το νοητό Εγώ αντιστοιχεί στον ασαφή όρο ψυχή και έχει τρία στοιχεία, μια είσοδο (τη γνώση), μια έξοδο (τη βούληση) και ένα συνδετικό στοιχείο των δυο τους (το συναίσθημα). Οι άνθρωποι σχηματίζουν κοινωνίες και αυτές έχουν σαν κάθε ένα μέλος τους, μια είσοδο, την επιστήμη, μια έξοδο, την ηθική και ένα διάμεσο στοιχείο, την τέχνη. Τα επιστημονικά, ηθικά και καλλιτεχνικά επιτεύγματα μιας κοινωνίας είναι που καταλαβαίνομε όταν μιλάμε για πολιτισμό. Η έννοια ωστόσο παραμένει αρκετά ασαφής.
Κι από πότε άρχισε ο πολιτισμός στην ανθρωπότητα; Ή, να το πω αλλιώς, ποια αρχαιολογικά ευρήματα μας πείθουν πως υπήρξε στην εποχή τους πολιτισμός; Η πιο διαδεδομένη άποψη είναι πως ο άνθρωπος είναι ο μόνος κατασκευαστής εργαλείων στο ζωικό βασίλειο. Ένα ζώο μπορεί να χρησιμοποιεί εργαλεία, π.χ. ένα ραβδί, αλλά όχι να κατασκευάζει (αν και έχουν παρατηρηθεί πίθηκοι που κλάδεψαν ένα κλαδί από τα παρακλάδια του για να χρησιμοποιήσουν το στέλεχος που είχε μείνει σαν ραβδί, για να φτάσουν μια μπανάνα). Ένας φυσικός, ο John Eldridge (1949), συμπληρώνει πως ο άνθρωπος αναρωτιέται τη σημασία των πραγμάτων και, επιπλέον, ονειρεύεται. Αυτά τα τελευταία δύο όμως, πώς ανευρίσκονται από τους αρχαιολόγους; Μια διαφορετική αντίληψη εξέφρασε η ανθρωπολόγος Margaret Mead. Απόδειξη για την ύπαρξη πολιτισμού είναι η ανεύρεση ενός μηριαίου οστού που έχει υποστεί κάταγμα και έχει πωρωθεί! Και το εξηγεί. Όταν σπάσει ένα κόκκαλο σε μερικές εβδομάδες ή μήνες πωρώνεται, δηλαδή συγκολλιόνται τα κομμάτια του. Ως τότε δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει το ζώο το μέλος με το κάταγμα. Αν είναι το μηριαίο οστό, δεν μπορεί να κινηθεί, επομένως δεν μπορεί να τρέξει για να βρει την τροφή του ή για να αποφύγει να γίνει η λεία κάποιου σαρκοβόρου ζώου. Με άλλα λόγια ένα ζώο με κάταγμα του μηριαίου οστού του πεθαίνει σε λίγο, πριν προλάβουν να κολλήσουν τα κολοβώματα του κατάγματος. Αν βρούμε λοιπόν σαν αρχαιολογικό εύρημα ένα μηριαίο οστό με πωρωμένο κάταγμα, αυτό σημαίνει πως κάποιος φρόντισε αυτό το ον να επιζήσει ώσπου να μπορέσει να περπατήσει και να αναλάβει τις ζωτικές λειτουργίες του. Έτσι, η φροντίδα για το συνάνθρωπο είναι, κατά την ανθρωπολόγο, η ουσία του πολιτισμού!
Η τοποθέτηση του φυσικού είναι βασικά γνωστική. Ακόμη και τα όνειρα που επικαλείται είναι το ιδανικό αγαθό, η ιδανική αλήθεια, το ιδανικό κάλλος. Ονειρεύεται να τα γνωρίσει. Κι ο Σωκράτης φανταζόταν πως κανένας δεν είναι με τη θέλησή του κακός. Γίνεται κακός, διότι δεν ξέρει ποιο είναι το καλό. Η κακία θα γίνει μπούμεραγκ εναντίον του.
Ανθρώπινη κοινωνία άρχισε να υπάρχει αφότου οι άνθρωποι έθεσαν περιορισμούς στους εαυτούς του ως προς τη διατροφή και τη γενετήσια επιθυμία. Έτσι, χάρη στις απαγορεύσεις, δημιούργησε κεφάλαιο, δηλαδή ένα θησαυρό αγαθών που αυτοπολλαπλασιάζονται, έτσι που καταναναλώνοτάς τα δεν λιγοστεύουν. Και χάρη στους περιορισμούς στους κανόνες αναπαραγωγής, εξασφάλισε ότι αυτό το κεφάλαιο που δημιουργείται δεν θα σκορπίσει μετά το θάνατό του, αλλά θα μεταβιβαστεί σε κάποιον που αναγνωρίζεται από όλους διάδοχος. Αυτή η δομή δημιουργεί μια αλληλεξάρτηση των μελών μιας κοινωνίας, αλλά και ανταγωνισμούς μεταξύ τους για το ποιος είναι ο ιδιοκτήτης του κεφαλαίου. Σε κανέναν δεν αρέσει η εξάρτηση, που περιορίζει την ελευθερία του, να κάνει ό,τι θέλει. Απαιτείται επομένως και μια συγκινησιακή δύναμη που βοηθάει τη συνοχή της κοινωνίας, Αυτός είναι κυρίως ο κοινωνικός ρόλος της τέχνης. Απέναντι σε ένα έργο τέχνης, εικαστικό ή παραστατικό, όλοι στέκονται και συγκινούνται το ίδιο, έστω και αν οι εικόνες που σχηματίζουν μέσα τους είναι διαφορετικές για τον καθένα. Όλοι οι Έλληνες στεκόμαστε εκστατικοί μπροστά στον Παρθενώνα. Η Μιντ όμως εισάγει και ένα άλλο στοιχείο, την αγάπη, που μεταφράζεται σε μέριμνα. Και αν μια κοινωνία επιθυμεί να διατηρεί τη συνοχή της πρέπει να φροντίσει να προαγάγει αυτό το στοιχείο.
Κάποιος τραυματίζεται στο δρόμο. Αυτόματα οι παριστάμενοι τείνουν να σπεύσουν για να του προσφέρουν βοήθεια. Ναι, αλλά αν αυτός πεθάνει, θα έλθουν τα όργανα του κράτους και θα ερευνήσουν ποιος τον είδε τελευταίος. Αυτός είναι ο πρώτος ύποπτος για το θάνατο του άτυχου τραυματία. Ε, όχι και να μπλέξω στη γραφειοκρατία της δικαιοσύνης! Καλύτερα να απομακρυνθώ το συντομότερο από τον τόπο του δυστυχήματος. Ναι, υπάρχουν πολιτείες που αυτά ισχύουν. Ας μην τις κατονομάσω. Χτύπησα, φωνάζω βοήθεια, αλλά κανένας δεν έρχεται να μου προσφέρει τις πρώτες βοήθειες, ώσπου να έλθει η κρατική βοήθεια, το ασθενοφόρο, όποτε και αν ειδοποιηθεί και έλθει. Μπορεί τότε να είναι αργά. Βρέθηκα σε ένα αεροδρόμιο όταν κατέρρευσε ξαφνικά κάποιος. Ένας συνάδελφος καρδιολόγος εφάρμοσε ό,τι έπρεπε και μαζί τον διατηρήσαμε, ώσπου ήλθε το κλιμάκιο πρώτων βοηθειών του αεροδρομίου και τον ανέλαβε. Αν εκείνος πέθαινε, ο συνάδελφος κι εγώ θα είμαστε οι πρώτοι ύποπτοι για το θάνατό του, είμαστε οι τελευταίοι που τον είδαμε ζωντανό. Με τις αρχές της Μιντ ένα κράτος που αποθαρρύνει, με νομικές διαδικασίες, τη συνδρομή σε κάποιον που έχει επείγουσα ανάγκη είναι ένα απολίτιστο κράτος. Κι ας είναι εκείνο που έχει παραγάγει τα περισσότερα τεχνικά έργα πολιτισμού σε όλο το σύγχρονο κόσμο. Ακόμη και ο φυσικός Έλντριτζ αναρωτιέται όταν γράφει για τα εργαλεία. Ήταν πρώτα οι μύες ανθρώπων και ζώων που κινούσαν τις μηχανές. Ήλθε ύστερα ο ατμός. Και κατόπιν ο ηλεκτρισμός. Και τελευταία η ατομική ισχύς. Τη θεωρεί ως την ισχύ για τις ερχόμενες γενεές. Αλλά και την ισχύ για βόμβες. Τι θα επιλέξουμε, έναν καλύτερο πολιτισμό ή έναν τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο;
