Εδώ, στο βραχονήσι των 85 τετραγωνικών χιλιομέτρων άνθισε ένας πολιτισμός, όμοιος με αυτόν των μεγάλων ελεύθερων Ευρωπαϊκών πόλεων. Ο περιηγητής Θεόφιλος Γκωτιέ που επισκέφτηκε τη Σύρο στις αρχές του περασμένου αιώνα, θα γράψει μεταξύ άλλων: “Ουγγρική ορχήστρα έπαιζε αποσπάσματα από Ιταλικά μελοδράματα. Η εντύπωση ήταν έξοχη. Η Σύρος είναι περίπου ο ομφαλός της Ελλάδας, η πρωτεύουσα της κομψότητας και της αρχοντιάς. Ποιος αλήθεια θα φανταζόταν ότι θα συναντούσε τον κόσμο αυτό φυτεμένο σ’ ένα βραχονήσι του Αιγαίου”. Αυτός ο πολιτισμός δημιουργήθηκε και άνθησε σε 11μόλις χρόνια από τότε που οι πρώτοι πρόσφυγες έφτασαν στις ακτές του νησιού μας. Το Αιγαίο δονήθηκε από κραυγές ξεριζωμένων ανθρώπων. Αυλακωνόταν από πλοία με πρόσφυγες που αναζητούσαν μια νέα πατρίδα. Όλη η Ελλάδα ήταν γεμάτη ερείπια και φωτιά. Και τότε... ανακαλύφτηκε το καλλίτερο καταφύγιο. Η Σύρος! Ήταν ιδανικός τόπος. Το νησί δεν το άγγιξε ο πόλεμος. Ήταν ελεύθερο και προστατευμένο από μια μεγάλη Ευρωπαϊκή δύναμη: τη Γαλλία. Οι πρώτοι πρόσφυγες που αποβιβάζονται είναι Χιώτες. Πάμφτωχοι και ρακένδυτοι, αλλά πλούσιοι σε πείρα και γνώσεις. Οι πρόσφυγες φτιάχνουν πρόχειρες καλύβες στο φυσικό λιμάνι. Αυτοί οι νέοι κάτοικοι ρίχνονται με πάθος στη δουλειά. “Από Θεού άρχεσθε”! Μοιάζει να ναι το μήνυμα των νέων κατοίκων. Το 1823 κτίζουν τον Ιερό Ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος. Αφιερώνεται στο Σωτήρα Χριστό που τους έσωσε από τη σφαγή. Έτσι χτίζεται στη νέα πόλη ο πρώτος ναός της ορθοδοξίας που μέχρι σήμερα είναι η Μητρόπολη των Ορθοδόξων. Η Μεταμόρφωση είναι σε ρυθμό βασιλικής. Αξιοπρόσεκτες είναι οι φορητές εικόνες αγίων που είναι αφιερώματα των συντεχνιών. Οι περίφημες βοτσαλωτές αυλές του ναού έγιναν από τους Χιώτες πολύ αργότερα, όταν μπόρεσαν να επιστρέψουν στο νησί τους και να μεταφέρουν μαύρα βότσαλα από τη μαύρη παραλία του νησιού. Το 1826, όταν η νέα πόλη αρχίζει να αναπτύσσεται από το εμπόριο και τη ναυτιλία, οι δημογέροντες συγκεντρώνονται στις αυλές του Ναού και με την φροντίδα του Λουκά Ράλλη αποφασίζουν ομόφωνα να αφιερώσουν τη νέα πόλη στον Κερδώο αλλά και στον Λόγιο Θεό Ερμή.
“Ερμούπολην ! Ερμούπολην!”
Φώναξαν οι Δημογέροντες. Και ο λόγιος Ερμής έκανε το θαύμα του! Το 1833, ακριβώς 11 χρόνια από τη στιγμή που έφτασαν οι ρακένδυτοι πρόσφυγες στο νησί χτίζουν το πρώτο Δημόσιο Γυμνάσιο της Ελεύθερης Ελλάδας με πρώτο γυμνασιάρχη τον Νεόφυτο Βάμβα, τον μεγάλο Διδάσκαλο του Γένους. Όταν λίγο αργότερα ο Δήμος Ερμούπολης δεξιώθηκε στη Λέσχη τον άγγλο Ναύαρχο Μεσογείου που είχε επισκέπτες με το στόλο του στη Σύρο, κάποιος νέος έπρεπε να προσφωνήσει τον Άγγλο στόλαρχο στην υποδοχή. Ο Γυμνασιάρχης Δουκάκης είπε ότι έχει μαθητές που μιλούν Αγγλικά. Επέλεξε τον καλλίτερο και του ζήτησε να γράψει την προσφώνηση. Την τελευταία όμως στιγμή προέκυψε ένα εμπόδιο. Ο Γυμνασιάρχης ήθελε να δει το κείμενο, πράγμα που ο μαθητής δεν φαινόταν διατεθειμένος να δεχτεί. “Δεν θα με λογοκρίνετε”, είπε. “Εν τοιαύτη περίπτωση δεν θα μιλήσεις” απείλησε ο Γυμνασιάρχης. “Το προτιμώ”, είπε ο μαθητής. Ο μαθητής μίλησε τόσο λαμπρά ώστε ο Άγγλος του είπε: “Είσαι σπουδαίος παιδί μου”. Ο Μαθητής επαινέθηκε και πήρε άριστα στο Απολυτήριό του γιατί ήταν καλός μαθητής. Ο μαθητής εκείνος ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος, που αποφοίτησε από το Γυμνάσιο Σύρου.
Το 1830 ιδρύονται οι πρώτες λέσχες της Σύρου:
Η μία είναι των Χίων και η άλλη των μη Χίων. Η λέσχη των Χίων είναι το κτήριο που φιλοξενεί το Συνέδριο. Την ίδια εποχή εκδίδεται στην Ερμούπολη η πρώτη ξενόγλωσση εφημερίδα που εμφανίστηκε στην Ελλάδα. Είναι η “Μέλισσα” που συντάσσεται Ελληνικά και Γαλλικά. Την ίδια εποχή ιδρύεται το πρώτο εργοστάσιο βυρσοδεψίας. Αργότερα ακολουθούν τόσα πολλά εργοστάσια, ώστε δίκαια η πόλη γίνεται η πρώτη βιομηχανική πόλη της χώρας. Παράλληλα δημιουργείται και το πρώτο λιμάνι. Τεράστιες αποθήκες, αλλά και τελωνείο χτίζονται με σχέδια του αρχιτέκτονα Erlaher και από άλλους ειδικούς για το Ιστορικό Μουσείο Αθηνών. Το 1864 έγιναν με μεγάλη επισημότητα τα εγκαίνια του θεάτρου ΑΠΟΛΛΩΝ πανομοιότυπου της Σκάλας του Μιλάνου, που όπως έγραψαν οι εφημερίδες : “Πρωτεύει όλων των εν Ανατολή θεάτρων και ιδίως των Αθηνών, Σμύρνης και Αλεξάνδρειας”. Το 1848 υψώνεται στη Σύρο στη συνοικία Βαπόρια ένα από τα λαμπρότερα δείγματα της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής. Είναι ο περίλαμπρος ναός του Αγίου Νικολάου, πολιούχου. Προβάλλει επιβλητικός από μακριά με τον γαλάζιο τρούλο του και τα ψηλά καμπαναριά του. Στις εφημερίδες της εποχής είχε γραφτεί εύστοχα ότι: “φέρει τα πρωτεία των εν Ελλάδι ναόν, υπερτερών μάλιστα και της εν Αθήναις Μητροπόλεως”. Στο Δήμο της Ερμούπολης, στον Όθωνα στο Βαρώνο Σίνα και σε πολλούς άλλους δωρητές, κυρίως Χιώτες, οφείλει ο ναός την οικοδομή του και την πλούσια διακόσμηση. Στο καλλιμάρμαρο Δημαρχιακό μέγαρο, η υπέροχη εντύπωσή του είναι μνημειακή. Μοιάζει θα λέγαμε με ανάκτορο αυτό το υπέροχο Δημαρχείο. Οι Ευρωπαίοι αρχιτέκτονες, γλύπτες και ζωγράφοι σεβάστηκαν τις αρχές της αρχαίας Ελληνικής τέχνης του 5ου αιώνα. Ήταν αδύνατον όμως να μην παρουσιαστεί ο “Ρομαντικός Κλασικισμός” στην Ερμούπολη.
