Ο καλός ο φίλος στην ανάγκη φαίνεται, λέει η πασίγνωστη παροιμία. Οι παροιμίες περιγράφουν με λίγα ευμνημόνευτα λόγια μια αλήθεια με απόλυτο τρόπο. Η πραγματικότητα όμως είναι στατιστική, όχι απόλυτη, δηλαδή οι κανόνες έχουν εξαιρέσεις, οι συμφωνίες έχουν όρους.
Ο Αριστοτέλης, που και με τι δεν ασχολήθηκε, αναγνωρίζει τρία είδη φιλίας, ανάλογα με το κίνητρό τους. Μπορεί να είναι φιλία για κάποια χρησιμότητα ή αμοιβαίο συμφέρονꞏ ή επειδή η συντροφιά τους προσφέρει κάποια ευχαρίστησηꞏ ή, τέλος, αγαπούν ο ένας τον άλλο γι' αυτό που πραγματικά είναι, για τον χαρακτήρα και την αρετή τους. Τα πρώτα δύο είδη φιλίας τελειώνουν μόλις λήξει το συμφέρον ή η ευχαρίστηση, το τρίτο αντέχει, επειδή αυτό που πραγματικά είναι καθένας δεν αλλάζει εύκολα, τουλάχιστον χωρίς να μεσολαβήσει ένα υπαρξιακά σημαντικό γεγονός.
Πρότυπο φιλίας του τρίτου είδους είναι του Δάμωνα και του Φιντία. Τον Φιντία τον συνέλαβαν για συνωμοσία κατά του τυράννου των Συρακουσών Διονυσίου του Πρεσβυτέρου. Καταδικάστηκε σε θάνατο. Έκανε αίτηση να του δοθεί άδεια λίγων μερών για να πάει να τακτοποιήσει οικογενειακές υποθέσεις του. Ο Διονύσιος δέχθηκε, αν θα έμενε κάποιος άλλος στη θέση του να εκτελεστεί αν στη συγκεκριμένη διορία δεν είχε επιστρέψει ο Φιντίας. Βέβαιος ο τύραννος πως κανένας δεν θα έμενε στη θέση του Φιντία. Ο Δάμων όμως έμεινε στη θέση του. Ο Φιντίας έφυγε και επέστρεψε την τελευταία στιγμή, καθώς στο δρόμο του συνάντησε ληστές, κακοκαιρίες και άλλα εμπόδια. Οι δυο φίλοι τσακώθηκαν, καθώς καθένας επέμενε να μείνει αυτός για να εκτελεστεί. Ο τύραννος συγκινήθηκε και τους χάρισε τη ζωή, ζητώντας τους να γίνει ο τρίτος στη φιλία τους.
Όλα τα είδη αγάπης προκύπτουν σαν πολυσύνθετα εξαρτημένα αντανακλαστικά, που βασίζονται σε δύο θεμελιώδη αμοιβαία φυσικά αντανακλαστικά: Στην αμοιβαία ευχαρίστηση από τη διέγερση των βρεφικών χειλιών και των μητρικών θηλών κατά το θηλασμό, και στην αμοιβαία ευχαρίστηση από τη διέγερση των γεννητικών οργάνων κατά τη γενετήσια πράξη. Η διέγερση όλων των άλλων αισθητηρίων ενόσω τελούνται αυτές οι δύο υπαρξιακές πράξεις συνδέεται με την αμοιβαία ικανοποίηση, έτσι που η διέγερσή τους χωρίς την αντίστοιχη πράξη να γίνεται αμοιβαία ευχάριστη. Τα εξαρτημένα αντανακλαστικά με τα συνοδά συναισθήματά τους τόσο πιο σταθερά είναι όσο πιο πρώιμα στην ηλικία σχηματίζονται.
Η φιλία είναι ένα είδος αγάπης. Άλλα είδη είναι η γονική αγάπη (στοργή) και η γενετήσια (έρωτας). Προϋποθέτει κάποιο είδος ισότητας όπου τα δύο μέρη σέβονται την ακέραιη ταυτότητα του άλλου. Το γράφω αυτό, διότι υπάρχει και η κτητική αγάπη, όπως όταν αγαπώ το κατσικάκι, το σφάζω και το τρώω ή κάνω ό,τι μπορώ για να υποχρεώσω το παιδί μου να μου μοιάσει και να συμπεριφέρεται όπως εγώ. Κάθε άλλου είδους αγάπη έχει ένα δημιουργικό στοιχείο, την προστασία με ακεραιότητα της ταυτότητας καθενός ή και τη δημιουργία μιας νέας ζωής.
Τα εγωιστικά αισθήματα, ναρκισσισμός, αλαζονεία κλπ, δυσκολεύουν την ανάπτυξη πραγματικής φιλίας. Και η φιλία, ακόμη και χωρίς την ακραία περίπτωση του Δάμωνα και του Φιντία, απαιτεί μικροθυσίες και μ΄ αυτές ενισχύεται. Και καθένας προσδοκά κάποια πράγματα από το φίλο του. Οι προσδοκίες όμως έχουν κάποιο όριο. Δεν μπορώ να προσδοκώ από το φίλο μου να μου σταθεί στην ανάγκη μου, αν τον απομακρύνω από μένα όσο δεν τον έχω ανάγκη. Μια δυσκολία είναι ότι δεν αναγνωρίζω τα εγωιστικά στοιχεία που έχει η συμπεριφορά μου. Το «Γνῶθι σαυτόν» δεν επιτυγχάνεται εύκολα και οπωσδήποτε ποτέ πλήρως. Επίσης προσδοκώ πως αν απειληθώ από κάποιον άλλον, ο φίλος μου θα με υπερασπιστεί. Ακόμη και χωρίς φιλία, ο ποινικός κώδικας το προβλέπει ότι η άμυνα δεν αφορά μόνον εμένα, αλλά και οποιονδήποτε άλλον δέχεται μια επίθεση που είναι άδικη και παρούσα. Τι γίνεται όμως όταν ο φίλος μου απειλείται, αλλά όχι μπροστά μου; Είναι τότε άμυνα;
Ίσως θα το καταλάβουμε καλύτερα αν μεταφερθούμε σε άλλο, κοινωνικό, επίπεδο, αφού το είδαμε ακροθιγώς σε βιολογικό και προσωπικό, ψυχολογικό, επίπεδο.
Λοιπόν η χώρα Α βρίσκεται σε διένεξη με μιαν άλλη Β. Η Β επιτίθεται σε μια τρίτη Γ, προς την οποίαν η Α δεν έχει καμιά δέσμευση. Απλώς έχουν οι δυο τους αμοιβαία συμφέροντα, όπως τα περιγράφει ο Αριστοτέλης. Και στέλνει αμέριστη βοήθεια στην αμυνόμενη Γ. Η Α όμως έχει δεσμευτική φιλία με άλλους, Δ. Και οι άλλοι Δ παρασύρονται από την Α και δίνουν κι αυτοί αμέριστη βοήθεια στην αμυνόμενη Γ και μάλιστα με θυσία συμφερόντων τους, καθώς είχαν συμφέρουσες σχέσεις με τη Β. Ναι, αλλά κάποια στιγμή, τα συμφέροντα της Α με την Γ παύουν. Τα βρίσκουν με την Β. Και αφήνουν έκθετους και ζημιωμένους τους άλλους Δ. Τελικά, αυτοί οι άλλοι Δ είναι εκείνοι που έχουν βλαφτεί. Αυτό το σενάριο δεν είναι φαντασία. Βασίζεται στη στάση των ΗΠΑ απέναντι στη Ρωσία, όταν επιτέθηκε κατά της Ουκρανίας. Οι Δυτικοευρωπαϊκές χώρες ταυτίστηκαν με τις ΗΠΑ. Αυτές όμως, για τους δικούς τους λόγους άλλαξαν πολιτική και οι Ευρωπαίοι έμειναν να βοηθούν την Ουκρανία, έχοντας στερηθεί το φθηνό αέριο που προμηθεύονταν από τη Ρωσία. Ειδικότερα εμείς καταταχτήκαμε επιπλέον στα κατάστιχα των εχθρών της Ρωσίας, έχοντας αφήσει εκεί ομήρους, εκατοντάδες χιλιάδες συμπαγούς Ελληνισμού. Πού βρίσκεται το λάθος; Το λάθος είναι ότι η επίθεση της Ρωσίας δεν ήταν παρούσα απειλή κατά των ΗΠΑ ή των Δυτικοευρωπαίων.
Το ίδιο ισχύει αν τσακωθώ με κάποιον επειδή πρόσβαλε το φίλο μου, κι ο φίλος μου κάποτε τα βρει με εκείνον που τσακώθηκε, εγώ μένω έκθετος. Αν η προσβολή έγινε μπροστά μου, νιώθω την ανάγκη να, και θα, υπερασπιστώ το φίλο μου. Αν όμως έγινε χωρίς να είμαι παρών, θα πρέπει να το ξανασκεφτώ. Δηλαδή; Προσπαθώ να εξουδετερώσω την επίθεση του, τις πράξεις ή τα λόγια όποιου προσβάλλει το φίλο μου, όχι όμως τον ίδιο. Κρίνω τις πράξεις και τις εκφράσεις του, όχι αυτόν. «Μὴ κρίνετε, ἵνα μὴ κριθῆτε», μας λέει ο Χριστός πάνω από το όρος, κατά το μαθητή του Ματθαίο.
Η φιλία του Δάμωνα και του Φιντία βρίσκεται σε ιδανικά επίπεδα. Δεν προσδοκώ από το φίλο μου υπαρξιακή θυσία ούτε θυμώνω, αν ο φίλος δεν το κάνει. Όμως είμαι βέβαιος πως ο φίλος μου θα με υπερασπιστεί, θα υποστηρίξει τις θέσεις μου, αποκρούοντας πράξεις και λόγους άλλων που με απειλούν ή με θίγουν εφόσον τελούνται μπροστά μου.
