Υπάρχουν δυο λέξεις που όλοι τις καταλαβαίνομε, όλοι τις χρησιμοποιούμε, αλλά δεν έχουν σαφή ορισμό. Δημιουργούνται έτσι συγχύσεις. Εννοώ την παιδεία και τον πολιτισμό. Ανέτρεξα σε δυο συστήματα τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ), μήπως φωτιστώ, αλλά μάταια. Έδιναν διαφορετικούς ορισμούς. Χωρίς σαφήνεια σαν εκείνη που έδινε στους δικούς του ορισμούς ο Αριστοτέλης. Βέβαια και τα κείμενα που πήρα από τα δύο συστήματα συμφωνούσαν σε κάτι: Ο πολιτισμός αφορά μια ανθρώπινη κοινωνία, ενώ η παιδεία έναν άνθρωπο. Θα προσπαθήσω να γίνουν πιο κατανοητές οι δύο έννοιες, τουλάχιστον να διασαφηνίσω τι εγώ εννοώ όταν τις χρησιμοποιώ.
Η παιδεία έχει σχέση με την εκπαίδευση, αλλά δεν είναι το ίδιο. Η εκπαίδευση διδάσκεται και μαθαίνετε. Η παιδεία μαθαίνεται, αλλά δεν διδάσκεται. Δεν υπάρχει πτυχίο παιδείας! Εκπαίδευση θεωρείται ότι είναι η στοχευμένη διαδικασία με την οποίαν αποκτά ο εκπαιδευόμενος την ικανότητα να κάνει πράγματα που δεν μπορούσε να κάνει προηγουμένως. Θεωρείται πως αφορά τρία πεδία: γνωστικό, πρακτικό και συναισθηματικό. Στο συναισθηματικό αφορά την ικανότητα για στροφή της προσοχής, ανταπόκριση, και εσωτερίκευση φαινομένων, που σημαίνει ότι αυτά ταξινομούνται σε μια εσωτερική κλίμακα αξιών. Η διαδικασία λοιπόν με την οποίαν δημιουργείται η κλίμακα των αξιών ονομάζεται παιδεία. Η παιδεία είναι κύριο στοιχείο της προσωπικότητας του καθενός. Είναι καθαρά επίκτητη. Δημιουργείται με σχηματισμό εξαρτημένων αντανακλαστικών, μια διαδικασία που ξεκινά από την πρώτη στιγμή της γέννησης κάθε ανθρώπου. Και προσωπικότητα είναι ένα είδος μέσου όρου της συμπεριφοράς του. Η παιδεία αφορά γνώσεις, συναίσθημα και βούληση, τα τρία στοιχεία του νοητού Εγώ ή, αν προτιμάτε, της ανθρώπινης ψυχής, έστω και αν αυτή δεν είναι αθάνατη. Ένας ευσυνείδητος δάσκαλος προσπαθεί να βοηθήσει τους μαθητές του να αποκτήσουν κάποιες ικανότητες, λογικές γνώσεις, τεχνικές δεξιότητες, ψυχολογικές ικανότητες. Τους αξιολογεί μετά. Επαινεί όσους έμαθαν, τους βάζει καλούς βαθμούς κλπ. Αυτούς που δεν έμαθαν τους αποδοκιμάζει με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Λίγα χρόνια αργότερα τα περισσότερα που είχαν μάθει οι μαθητές τα έχουν ξεχάσει. Τους έχει μείνει όμως κάτι που δεν τους το δίδαξε: Όσοι προσπαθούν και μαθαίνουν ανταμείβονται, όχι όσοι δεν προσπαθούν. Αυτή είναι η παιδεία τους που δεν τους τη δίδαξε κανένας.
Την παιδεία του την αποκτά καθένας από το περιβάλλον του, που, φυσικά, δεν είναι ειδικά εκπαιδευμένο γι΄ αυτό το ρόλο. Είναι οι γονείς του, ιδιαίτερα η μητέρα, το οικογενειακό περιβάλλον, τα γειτονόπουλα με τα οποία παίζει το παιδί. Από τη στιγμή όμως που θα πάει στο σχολείο, η αθροιζόμενη παιδεία αποκτά τυπικά τα χαρακτηριστικά που επιβάλλει η εκάστοτε εξουσία διαμέσου του εκπαιδευτικού της προγράμματος.
Ο πολιτισμός από την άλλη, αφορά την κοινωνία. Ένας λαός αρχίζει να συσσωματώνεται σε πολιτείες. Οι πολιτείες διαμορφώνουν επιστήμη, ηθική και τέχνη, όπως το νοητό Εγώ έχει μια είσοδο, τη γνώση, μια έξοδο, τη βούληση και ένα ενδιάμεσο στοιχείο, το συναίσθημα. Ο πολιτισμός είναι το σύνολο επιστημονικών, καλλιτεχνικών και ηθικών επιτευγμάτων που δημιουργεί μια ανθρώπινη κοινωνία κατά τη διάρκεια της ιστορικής πορείας της. Τίποτε από όλα αυτά δεν τρώγεται, δε ζεσταίνει όταν κάνει κρύο, δεν μπορεί να αντισταθεί σε βαλιστικούς πυραύλους ή και πυρηνικές βόμβες. Ο πολιτισμός μοιάζει άχρηστος. Όπως και η παιδεία. Είναι σαν τα ίχνη που αφήνουν πίσω τους τα αεροπλάνα που πετούν πάρα πολύ ψηλά (>10000 μέτρα). Μόλις οι θερμοί υδρατμοί βγουν από τους κινητήρες και έρθουν σε επαφή με τον παγωμένο αέρα (-40 Cο), ψύχονται ακαριαία, συμπυκνώνονται γύρω από τα σωματίδια της αιθάλης και μετατρέπονται σε μικροσκοπικούς παγοκρυστάλλους. Αποτελούν όμως το ίχνος της τροχιάς που ακολούθησε το αεροπλάνο και μένουν για αρκετή ώρα μετά το σχηματισμό τους. Όπως η παιδεία μένει χωρίς να έχει σχηματιστεί σκόπιμα και μπορεί να θεωρηθεί το ίχνος της πορείας που ακολούθησε ως τώρα καθένας μας, έτσι και ο πολιτισμός, σαν το ίχνος που αφήνουν πίσω τους τα αεροπλάνα, είναι ενδεικτικός της πορείας που έχει ακολουθήσει μια κοινωνία, μια πολιτεία ως σήμερα. Οι πρόγονοί μας δημιούργησαν έναν απαράμιλλο πολιτισμό. Καταχτήθηκαν από τους Ρωμαίους και δεν ξαναβρήκαν την ελευθερία τους, μισερωμένη κι αυτή, ύστερα από 2 χιλιετίες. Ωστόσο, ο πολιτισμός που άφησαν πίσω τους έμεινε κι απλώθηκε σ΄ όλο τον κόσμο.
Πώς πετυχαίνεται η παιδεία; Πώς ο πολιτισμός;
Το σημαντικό και για τους δύο σκοπούς είναι η ανάπτυξη της ομαδικότητας με συμπληρωματικότητα, που σημαίνει επικοινωνία. Για την παιδεία τεράστιο ρόλο παίζουν ομαδικές εκδηλώσεις των παιδιών, κυρίως αθλητικές και καλλιτεχνικές. Όταν παίζουν ποδόσφαιρο, νικά συνήθως η ομάδα που οι παίκτες της επικοινωνούν καλύτερα μεταξύ τους, οι δεξιοί και αριστεροί κυνηγοί με τους οπισφοφύλακες κλπ. Το ίδιο σε όλα τα ομαδικά παιχνίδια, μπάσκετ, βόλεη κλπ. Σε μια χορωδία άλλος τραγουδά 1η, άλλος 2η, άλλος 3η φωνή και ακούεται ένα αρμονικό υπέροχο σύνολο. Το ίδιο αν παίζουν όργανα σε μια παιδική ορχήστρα. Το ίδιο αν επιδίδονται σε χορούς ομαδικούς, όπως είναι πολλοί παραδοσιακοί Ελληνικοί χοροί. Όλες αυτές οι δραστηριότητες χαρακτηρίζονται από τον απώτερο κανόνα που ορίζει μια κοινωνία: Καθένας κάνει κάτι διαφορετικό, επιδιώκοντας όλοι κοινό σκοπό. Αυτό το ενστερνίζεται ο μαθητής με τέτοιες δραστηριότητες. Αποκτά παιδεία.
Κεντρικό ρόλο σε τέτοια προσπάθεια παίζει η ανάπτυξη επικοινωνιακών ικανοτήτων. Κι έτσι φτάνομε στο κοινωνικό αντίστοιχο, τον πολιτισμό. Η πολιτεία πρέπει να υιοθετήσει τον απλούστερο δυνατό τρόπο επικοινωνίας. Στο γραπτό λόγο η καθιέρωση της φωνητικής γραφής απλουστεύει την εκμάθησή της, αν σκεφτούμε ότι στην τρέχουσα ορθογραφία υπάρχουν εκατοντάδες κανόνες που πρέπει να μάθει ο μαθητής (και που σχεδόν κανένας δεν τους μαθαίνει με δωδεκαετή μαθητεία), ενώ η φωνητική ορθογραφία δεν έχει παρά μόνον ένα κανόνα: Γράφε όπως μιλάς. Οι πρόγονοί μας ήταν εκείνοι που επινόησαν τη φωνητική ορθογραφία εξελίσσοντάς την από τη φοινικική γραφή. Χωρίς αυτήν, που επέτρεψε να είναι όλοι εγγράμματοι, δεν θα είχαν επιτύχει τη δημοκρατία, το προαπαιτούμενο του πολιτισμού που αναπτύχθηκε τότε.
Ένα άλλο στοιχείο που ισχύει τόσο για την παιδεία όσο και για τον πολιτισμό είναι η διαρκής προσωπική συμμετοχή στα τεκτενόμενα. Αυτονόητο με τα παραδείγματα που έδωσα για τις αθλητικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες. Σε κοινωνικό επίπεδο, να σκεφτούμε πως ο λαός στη δημοκρατία είτε άμεσα με την εκκλησία του δήμου είτε έμμεσα με βουλευτές κληρωμένους από το σύνολο, μετείχε στη λήψη όλων των αποφάσεων της πολιτείας. Σήμερα ο λαός μετέχει μόνο μια στιγμή κάθε 4 χρόνια για να επιλέξει πληρεξουσίους που αποφασίζουν γι΄ αυτόν.
