Κάθε ύπαρξη γεννιέται, ωριμάζει, πεθαίνει. Έτσι προγραμματισμένα, με «απόπτωση», όπως πεθαίνουν τα φύλλα το φθινόπωρο, χωρίς να πεθαίνει το δέντρο, όπως πεθαίνουν οι άνθρωποι όταν έλθει η ώρα τους, χωρίς να πεθαίνει η κοινωνία τους. Όχι σπάνια όμως μια ύπαρξη πεθαίνει πριν τελειώσει το λαδάκι της, με βίαιο θάνατο. Οι υπάρξεις αμύνονται στις απειλές. Πολύ συχνά η άμυνά τους τελειώνει μπροστά σε μια υπέρτερη βία. Τις περισσότερες φορές όμως τελειώνει όταν ήδη έχουν εξαντληθεί. Πώς γίνεται αυτό; Ο περασμένος αιώνας στιγματίστηκε από δύο μεγάλους διχασμούς στην πατρίδα μας: Κωνσταντινικών-Βενιζελικών και Δεξιών- Αριστερών. Και είμαστε κοντά στην εξάντληση.
Ο Ετεοκλής κι ο Πολυνείκης, τα δυο αδέλφια παιδιά του τραγικού Οιδίποδα, συμφώνησαν να εναλλάσσονται κάθε χρόνο στην εξουσία. Έλαχε να είναι πρώτος ο Ετεοκλής. Όταν ήλθε η ώρα όμως δεν δέχθηκε να παραιτηθεί. Κι ο αδελφός του ξεσήκωσε μια ολόκληρη σταυροφορία, με 7 γενναίους στρατηγούς για να εκπορθήσει την επτάπυλη Θήβα, την πατρίδα του. Το αποτέλεσμα ήταν τραγικό. Το ίδιο η αγαπημένη και κατασυκοφαντημένη κόρη του βασιλιά Ληρ (Lear), η Κορδηλία (Kordelia), έφερε ξένο, Γαλλικό, στρατό για να αποκαταστήσει το δίκαιο. Όμως αυτό σήμαινε να φέρει ξένο στρατό κατά της πατρίδας της και το αποτέλεσμα ήταν ολέθριο. Αδικημένος ήταν και ο Δημάρατος από τη Σπάρτη και κατέφυγε στο βασιλιά των Περσών. Το ίδιο, ο διάδοχος του Πεισίστρατου, ο Ιππίας, γλίτωσε από τους τυραννοκτόνους, Αρμόδιο και Αριστογείτονα (που αγωνίζονταν κατά του τυράννου, όχι για την τυραννία του, αλλά για ερωτοδουλιές) κατέφυγε στους Πέρσες. Κι αυτοί επιτέθηκαν κατά των Ελλήνων. Στράφηκαν όλοι αυτοί κατά της πατρίδας τους, που, κατά μιαν άποψη τουλάχιστον, τους είχε αδικήσει. Πάμε όμως και σε νεότερα χρόνια. Οι ικανοί, προοδευτικοί, βασιλιάδες Ίσαυροι αντιλαμβάνονται πως πιέζονταν από Ανατολή (Άραβες) και Δύση (Φράγκοι). Εκτίμησαν, σωστά, ότι ο κίνδυνος από τη Δύση ήταν μεγαλύτερος (και αποδείχτηκαν σωστοί με την άλωση της Πόλης από τους Φράγκους). Εμπόδιο σε μια συμμαχία με την Ανατολή ήταν η Εντολή του Μωυσή: «Οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἲδωλον οὐδὲ παντὸς ὁμοίωμα ὃσα ἐν τῷ οὐρανῷ ἂνω καὶ ὃσα ἐν τᾗ γῇ κάτω καὶ ὃσα ἐν τοῖς ὓδασιν ὑπὸ κάτω τῆς γῆς». Οι εικόνες θεωρούνταν ένα είδος ειδώλων. Κι ακολούθησε ένας ολόκληρος αιώνας διχασμού μεταξύ εικονομάχων και εικονοκλαστών. Στην 4η σταυροφορία, ο αυτοκράτορας, έχοντας αδικηθεί, κάλεσε το Δάνδολο (Enrico Dandolo) για να αποκαταστήσει το δίκαιο. Και αυτός άλωσε την πόλη και ακολούθησε δήωση και λεηλασία (από τους «πολιτισμένους» λαούς της Δύσης) που δεν έχει ξαναγίνει στην ιστορία. Η Πόλη ελευθερώθηκε, αλλά ποτέ δεν ανέλαβε την προτέρα της ισχύ και αίγλη. Και ήλθε η πιο αποφράδα μέρα του Ελληνισμού, το Μάη του 1453. Οι Έλληνες είναι διχασμένοι: Ενωτικοί και ανθενωτικοί. Οι ενωτικοί επιδίωκαν να υπαχθούν στον Πάπα, που, ελπίζανε, θα τους έστελνε βοήθεια για να αντιμετωπίσουν τους Τούρκους, που, μετά τη Βυζαντινή ήττα στο Μάντζικερτ, διαρκώς προέλαυναν κι είχαν φτάσει στα περίχωρα της Πόλης. Ανθενωτικός ήταν μάλλον και ο αυτοκράτορας, αλλά έβαλε πάνω από τις προσωπικές του προτιμήσεις το συμφέρον της αυτοκρατορίας της οποίας ήταν βασιλιάς. Σφόδρα ανθενωτικός ήταν και ο Λουκάς Νοταράς. «Κρειττότερον εστίν ειδέναι εν μέση τη πόλει φακιόλιον βασιλεύον Τούρκων ή καλύπτραν λατινικήν», λέγεται πως είπε. Κι αν δεν το είπε έτσι, αυτό το σύνθημα επικρατούσε σε μεγάλο μέρος των πολιτών. Η Πόλη έπεσε. Ο Νοταράς, ως ανθενωτικός, μεσολάβησε στον Μωάμεθ, προσφέροντάς του μια μεγάλη προσωπική περιουσία που είχε στείλει σε Τράπεζες της Βενετίας (πρωτότυπο;). Ο Μωάμεθ, τον αντάμειψε αρχικά. Στην προσφορά του, με την οποίαν ο Μεγάλος Δούκας προσπάθησε να τον εξαγοράσει, απάντησε, λέγεται: Καλά είχες τέτοια περιουσία και δεν την έδωσες στον αφέντη σου τον αυτοκράτορα; Ίσως να είχε μπορέσει μ΄ αυτά τα χρήματα ο Κωνσταντίνος να πληρώσει τον Ούγγρο μηχανικό που ήξερε πώς να κατασκευάζει κανόνια και να μην είχε αυτός πουλήσει την εφεύρεσή του στον Πορθητή. Τα τείχη της Κωνσταντινούπολης ήταν απόρθητα με τα παραδοσιακά όπλα, ώσπου χρησιμοποιήθηκε το κανόνι που τα γκρέμισε. Ο Μωάμεθ πρόσφερε στον ευφυή Νοταρά πολλά, αλλά να κρατήσει στο χαρέμι του τον 14χρονο γιό του. Ο Νοταράς δεν δέχτηκε. Και είδε ένα ένα τα παιδιά του να στραγγαλίζονται μπροστά του, ώσπου εκτελέστηκε και ο ίδιος.
Πού θέλω να καταλήξω. Σε όλα αυτά τα υπαρξιακά γεγονότα πρωτεύοντα ρόλο έπαιξε ο διχαστικός ξένος παράγοντας. Θυμίζω ακόμη ότι και μετά την απελευθέρωσή μας στην Επανάστασή μας το κόμματα που κυριάρχησαν ήταν το Αγγλικό, το Γαλλικό και το Ρωσικό. Καθένα εξυπηρετούσε στην πατρίδα μας τις αντίστοιχες Μεγάλες Δυνάμεις με αντάλλαγμα να έχουν αυτά την εξουσία στον τόπο μας. Και στους διχασμούς του 20ου αιώνα, ήταν ο ανταγωνισμός Γερμανίας (Κωνσταντίνος) και Αγγλογαλλίας, και αργότερα μεταξύ Ρωσίας (ΕΣΣΔ) και Αγγλοαμερικανών.
Η ευθύνη των ξένων είναι τεράστια στους υπαρξιακούς διχασμούς σε όλη την ιστορία. Μην παρασυρθούμε όμως. Είναι τεράστια, αλλά η πρώτη σημαντική είναι η ευθύνη της ίδιας της πολιτικής ύπαρξης. Αν οι πολίτες εμμείνουν στην ενότητα της πατρίδας τους, και δεν επιτρέψουν στα δολώματα του διχασμού να επικρατήσουν, αυτή είναι η μόνη ελπίδα της πολιτείας να αντέξει στην ανώτερη βία. Και εδώ παίζει μεγάλο ρόλο η μακρά περίοδος που έχει προηγηθεί πριν από την κρίση. Αν όλοι οι πολίτες αισθάνονται πως, ναι, αυτοί είναι οι άρχοντες της πολιτείας, θα αγωνιστούν ως το θάνατό τους για την υπεράσπισή της. Σημαντικό είναι να νιώθουν ότι υπάρχει ισότητα. Νόμος σημαίνει νομή, δηλαδή μοιρασιά. Η ισότητα είναι έτσι η κύρια συγκολλητική ουσία σε μια κοινωνία. Βέβαια, η ανισότητα, κάτω από κάποιους όρους, είναι ισχυρό κίνητρο για ανάπτυξη. Όμως υπαρξιακό κίνητρο είναι η ισότητα όλων. Τέτοια ισότητα σημαίνει την παραδοχή από όλους, ότι μπορεί γνωστικά κάποιοι να είναι καταλληλότεροι από άλλους για κάποιο αξίωμα, αλλά βουλητικά, η βούληση όλων είναι ακριβώς ίση. Απλή πρακτική συνταγή για υλοποίηση τέτοιου σκοπού είναι η Αθηναϊκή Δημοκρατία, στην οποίαν οι βουλευτές που ψήφιζαν τους νόμους δεν εκλέγονταν, αλλά κληρώνονταν μεταξύ όλων των πολιτών. Όσο ο εχθρός δεν είναι προ των πυλών υπάρχει χρόνος να κινηθούμε προς αυτή την κατεύθυνση. Αλλιώς, συνήθως είναι πολύ αργά. Από τους ξένους δεν περιμένομε σωτηρία. Καθώς ομοιότητα δεν υπάρχει, ισότητα εννοούμε ισοδυναμία που συμπληρώνεται με έργα τέχνης που γίνονται σύμβολα της ενότητας, καθώς όλοι οι πολίτες έχουν κοινά συναισθήματα μπροστά τους.
