Κάποιο υποκατάστημα (ΙΚΑ;) εγκαινιάστηκε στις 26.10.55. Με την ευκαιρία ο Αντώνιος Ν. Σιδερής εκφώνησε (αδημοσίευτο) πανηγυρικό λόγο για τον εορτασμό της 28ης Οκτωβρίου. Παραλείπονται λόγω ύλης τα αφορώντα το υποκατάστημα.
Κύριε Διευθυντά, αγαπητοί συνάδελφοι, φίλοι και συνεργάται:
Τι είναι η 28η Οκτωβρίου δια το Έθνος;
Οι περισσότεροι από μας έχομεν ζήσει άμεσα το νόημά της και την ουσία της. Οι μικρότεροι την ηλικίαν την έχουν ζήσει επίσης και από προσωπικάς παιδικάς αναμνήσεις και από την ανάπτυξιν του νοήματός της που γίνεται συστηματικά κατ΄ έτος από το 1945 και εντεύθεν.
Ας υπενθυμίσωμεν δι΄ολίγων ξηρών γραμμών τα γεγονότα που προηγήθησαν της 28ης Οκτωβρίου του 1940. Ήδη από έτους και πλέον, από την 1η Σεπτεμβρίου του 1939 δύο ψυχοπαθείς αρχηγοί κρατών φορείς των δυνάμεων του σκότους έχουν εξαπολύσει κατά της ανθρωπότητος την θύελλαν του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η κεντρική Ευρώπη άσπαιρε ήδη υπό το πέλμα του γερμανικού ναζισμού. Η νοτιοανατολική Ευρώπη παραμένει εισέτι ελευθέρα, αλλά με συγκρατημένην την αναπνοήν εν αναμονή της διελεύσεως της θυέλλης. Η χώρα μας προσηλωμένη με ιερόν ζήλον εις το ιδανικόν της διατηρήσεως της ειρηνικής της ζωής, τηρεί αυστηράν ουδετερότητα αποφεύγουσα και την παραμικροτέραν ενέργειαν δυναμένην να δώσει λαβήν εις παρεξηγήσεις. Οι επιβουλόμενοι όμως την ελευθερίαν και ανεξαρτησίαν της χώρας ταύτης άλλως σκέπτονται και άλλως ενεργούν. Εις τας 15 Αυγούστου του 1940 ημέραν μεγάλην θρησκευτικής εορτής εις τον λιμένα της γείτονος νήσου Τήνου λαμβάνει χώραν το γεγονός βασικής σημασίας: ο τορπιλισμός της Έλλης μας. Το πανελλήνιον συγκινείται βαθύτατα. Η εθνική ψυχή διαισθάνεται την επερχομένην καταιγίδα. Παράλληλα αρχίζει να εκκολάπτεται μέσα της διατρεφόμενον το αίσθημα της αντιστάσεως. Γνωρίζομεν όλοι ποιος είναι ο δράστης. Η κυβέρνησις τον γνωρίζει ακόμη καλύτερον από την γενομένην εξέτασιν των τμημάτων της τορπίλης. Αλλά σιωπά. Συγκρατεί την οργήν της. Έχει συναίσθησιν της κρισιμότητος της στιγμής και των ιστορικών ευθυνών της. Θέλει όσον είναι δυνατόν να αποτρέψει το κακόν. Αλλ΄ ιδού φθάνει η μοιραία ημέρα. Η 28η Οκτωβρίου. Δεν έχει εισέτι ανατείλει. Είναι νύκτα προχωρημένη, είναι 23 μετά το μεσονύκτιον, ότε ο τότε πρωθυπουργός της Ελλάδος δέχεται εις την οικίαν του την απρόοπτον επίσκεψιν του Ιταλού πρεσβευτού , ο οποίος έρχεται την αήθη εκείνην ώραν διά να επιδώσει εις τον Έλληνα πρωθυπουργόν ένα ιταμώτατον έγγραφον. Η φασιστική κυβέρνησις της Ιταλίας ζητεί όπως επιτρέψωμεν εις τα ιταλικά στρατεύματα να εισέλθουν εις την χώραν μας και να καταλάβουν κατ΄ εκλογήν οσαδήποτε τμήματα της χώρας θα εκρίνοντο χρήσιμα εις τους πολεμικούς της σκοπούς. Εις περίπτωσιν αρνήσεώς μας τα ιταλικά στρατεύματα θα εισήρχοντο δια της βίας εις το Ελληνικόν έδαφος από της 6ης πρωινής. Ο Έλλην πρωθυπουργός εδήλωσεν εις τον ιταλόν πρέσβην ότι θεωρεί το έγγραφον ως κήρυξιν πολέμου και τον απέπεμψεν με την δήλωσιν ότι η Ελλάς ευρισκομένη προ της αιφνιδιαστικής πολεμικής ενεργείας της Ιταλίας θα πράξη ό,τι επιβάλλει το καθήκον και η τιμή της. Ο λαός πληροφορούμενος με το ξημέρωμα από τους ήχους των σειρήνων και των κωδώνων την κήρυξιν του πολέμου, δέχεται το άγγελμα με ανακούφισιν, με ενθουσιασμόν, με χαράν. Όλη η από μακρού συγκρατημένη οργή του ξεσπά εις παραλήρημα ενθουσιασμού και πολεμικού μένους. Είναι καταπληκτικόν το γεγονός, αλλ΄ ευεξήγητον δι΄ όσους γνωρίζουν την Ελληνικήν ιστορίαν. Η ψυχρά και αυστηρά λογική θα έλεγε ότι αποτελεί καθαράν παραφροσύνην δι ένα κράτος μικρόν και πτωχόν να αντιτάσσεται εις ένα επιδρομέα με επταπλάσιον πληθυσμόν και υπερπολλαπλάσιον εξοπλισμόν. Αλλά δια την Ελληνικήν ψυχήν δεν υφίστατο ζήτημα αυστηράς λογικής και ψυχρών υπολογισμών. Δεν υφίστατο θέμα εκλογής. Της εζητείτο να στερηθεί της ελευθερίας της και να υποταχθή εις τον επιδρομέα. Της εζητείτο δηλαδή κάτι το φυσικώς δι΄ αυτήν αδύνατον. Δεν είχε παρά μίαν μόνον απάντησιν να δώση. Εκείνην που έδωσεν πάντοτε εις τα αναλόγους στιγμάς της μακραίωνος ιστορίας της. Όχι! Δεν θα περάσετε! Διά να περάσετε πρέπει πρώτα να μην έχουν μείνει όρθια στήθη Ελλήνων πολεμιστών.
Στρατός, μετόπισθεν, αστοί, αγρόται, κληρικοί, διανοούμενοι, εργάται, οι πάντες εις την υπηρεσίαν της πατρίδος με μίαν ψυχήν, μίαν θέλησιν: Να διατηρήσωμεν την ελευθερίαν μας. Και η θέλησις αυτή και η ενότης αυτή θαυματουργούν. Σελίδες δόξης και μεγαλείου γράφονται εις το μέτωπον. Ο Λεωνίδας με τους τριακοσίους του ξαναζούν σε κάθε στενωπόν, σε κάθε πέρασμα. Και ο κόσμος πληροφορείται κατάπληκτος ότι αι σιδηρόφρακτοι μεραρχίαι του εχθρού που είχαν βαθέως εισδύσει εντός του Ελληνικού εδάφους κατά τας πρώτας ημέρας της εισβολής ευρεθείσαι προ του απορθήτου τείχους της Ελληνικής ανδρείας και αρετής αρχίζουν να συμπτύσσονται περίτρομοι διωκόμεναι κατά πόδας από τον ένδοξον και νικηφόρον Ελληνικόν στρατόν. Ο συμμαχικός αγών γράφει εις το ενεργητικόν του την πρώτην του νίκην.
Ο θρύλος περί του αηττήτου του άξονοςς υφίσταται εκ του γεγονότος τούτου θανάσιμον πλήγμα. Οι περιδεείς υποδουλωθέντες λαοί της Ευρώπης τινάζονται σαν ηλεκτρισμένοι από την νάρκην των. Το πνεύμα της αντιστάσεως ξυπνά παντού. Ο συμμαχικός αγών εισέρχεται εις νέαν φάσιν. Εις μίαν φάσιν κατά την οποίαν το όραμα της Νίκης δεν αποτελεί πλέον μίαν χίμαιραν.
Ύμνοι και εγκώμια απευθύνονται από παντού, διασπειρόμενοι δια των ερτζιανών κυμάτων ανά τα πέρατα της οικουμένης. Η Ελλάς έχει γίνει θρύλος. Και ό,τι πραγματοποιεί εις τον άξονα, τα παγωμένα βουνά της Αλβανίας είναι πράγματι θρυλικόν. Όσοι από ημάς είχομε την υψίστην ευτυχίαν να ζώμεν εις την πρώτην γραμμήν του μετώπου το γνωρίζομεν καλώς. Κάτι το ανώτερον μας οιστρηλατεί . Δεν είμαστε πια κορμιά. Είμαστε ψυχές φλογισμένες. Πιστεύομεν στο δίκαιον του αγώνος μας και πιστεύομεν στο μεγάλο ιδανικόν της ανθρωπίνης ελευθερίας. Πάνω στα βουνά δεν γίνονται μάχες για την κατάκτησιν εδαφών. Κάποιον άλλον σκοπόν έχει ο αγώνας. Ένα σκοπό ιερό, πνευματικό, θεϊκό. Να διατηρήσωμεν το πολυτιμότερον των αγαθών, την ελευθερία. Που χωρίς αυτή ο άνθρωπος κατεβαίνει στο επίπεδο του κτήνους. Ο φαντάρος, ο τσολιάς μας με τη βαθειά των διαίσθηση καταλαβαίνει στην εντέλειαν το νόημα του αγώνος. Και θαυματουργούν αληθινά. Ο θάνατος έχει χάσει το νόημά του. Η θυσία της ζωής έχει γίνει πιο άνετη, η πιο πρόθυμος προσφορά. Ωραίες καταστάσεις, πραγματικής αποπνευματώσεως, που δίνουν το δικαίωμα στον άνθρωπο να περηφανεύεται για πάντα. Λέγεται ότι ο Αισχύλος, ο μεγάλος τραγωδός της αρχαιότητος, είχε ζητήσει να αναγραφεί εις την επιτύμβιον πλάκα του το λιτόν αυτό επίγραμμα: «Αισχύλον Ευφορίωνος, Αθηναίον τόδε κεύθει. Αλκήν δ΄ ευδόκιμον το Μαραθώνος άλσος». Ο μεγάλος, ο άφθαστος συγγραφέας του Προμηθέα Δεσμώτη, των Επτά επί Θήβας, των Περσών και τόσων άλλων αριστουργημάτων που παραμένουν αξεπέραστα μέχρι σήμερον δεν εύρισκε πως η τόση αυτή πνευματική προσφορά του στην ανθρωπότητα άξιζε να γίνει κάποια μνεία, όσο άξιζε το γεγονός ότι πολέμησε με εκείνους τους Πέρσας εις τον Μαραθώνα. Και είχεν ο αγών εκείνος κατά των εισβολέων Περσών απόλυτον αντιστοιχίαν προς τον αγώνα μας του 1940 κατά των συγχρόνων βαρβάρων επιδρομέων. Οι Έλληνες της γενεάς μας πρέπει να είναι εσαεί υπερήφανοι δι΄ ό,τι επετέλεσαν κατά τον Μεγάλον αυτόν Αγώνα.
Η τύχη, που μας επεφύλαξε μετά τας τόσας θυσίας μας το τέρμα πολέμου, δεν ήτο βεβαίως οποία εδικαιούμεθα να την αναμένωμεν, από τους μεγάλους συμμάχους και φίλους μας. Και η πρόσφατος στάσις των συμμάχων μας έναντι του στοιχειώδους αιτήματος των Κυπρίων αδελφών μας όπως ζήσουν ελεύθεροι και ανεξάρτητοι, έχει γεμίσει την ψυχήν μας από έντονον πικρίαν. Αλλά τούτο αποτελεί άλλο θέμα.
Εάν υποτεθή ότι κατά την νύκτα της επιδόσεως του τελεσιγράφου από τον Ιταλόν πρεσβευτήν ήτο δυνατόν δι΄ ενός προφητικού οπτασιασμού να διακρίνωμεν ό,τι συμβαίνει σήμερον εις την χώραν μας, πάλιν δεν θα ήτο δυνατόν παρά να τοποθετηθώμεν όπως ακριβώς ετοποθετήθημεν και να απαντήσωμεν με το ίδιο αδίστακτον και μεγαλόστομον «Όχι». Διότι η απάντησίς μας εκείνη είχε σχέσιν με τας ιεράς παραδόσεις της φυλής μας, η δε αποστασία απ΄ αυτάς θα μας εστέρει του λοιπού του δικαιώματος να εμφανιζόμεθα ως γνήσια τέκνα της μαρτυρικής και ενδόξου ταύτης γης. Η δε κακή μεταχείρισις μας από τους φίλους και συμμάχους δεν βαρύνει ή δεν ονειδίζει παρά μόνον αυτούς , ενώ ημάς χαλυβδώνει εις την επιμονήν μας επί του δικαίου και στοιχειώδους αιτήματός μας της απελευθερώσεως των αδελφών Κυπρίων.
Με το βλέμμα εστραμμένον προς το ανέσπερον και καθοδηγητικόν φως που εκπέμπεται από την μεγάλην ημέραν της 28ης Οκτωβρίου, και με την πίστιν ότι η μόνη και γνησίως Ελληνική πορεία μας είναι εκείνη που φωτίζεται από το εξαίσιον αυτό φως, ας αναφωνήσωμεν
Ζήτω το αθάνατον Ελληνικόν Έθνος.
