Η Σύρος όπως και τα περισσότερα ενδοκυκλαδική αναδύεται από τη θάλασσα σε μορφή γυμνών και απότομων βράχων. Και τ' όνομά της Σουρ ή Οσούρα, ή Σύρα σημαίνει βραχώδης. Κάπου στα μέσα της 7ης Χιλιετίας π.Χ. Κάνει την πιο ειρηνική επανάσταση, που γνώρισε το ανθρώπινο γένος. Την νεολιθική επανάσταση. Το πέρασμα δηλαδή του ανθρώπου από το στάδιο του πλάνητα κυνηγού – τροφοσυλέκτη στο στάδιο του καλλιεργητή – κτηνοτρόφου με την εγκατάστασή του σε μόνιμο συνοικισμό. Την 3η χιλ. π.Χ. Αναπτύσσεται στον κυκλαδικό χώρο ένας από τους μεγαλύτερους πολιτισμούς του κόσμου που διεθνώς έχει ονομασθεί από τους ειδικούς:
Πολιτισμός Κέρος – Σύρος
Οι ανασκαφές του 1898 έφεραν στο φως το καλλίτερο και πιο χαρακτηριστικό δείγμα οργανωμένου, πλούσιου και πολυάνθρωπου οικισμού κοντά στη θάλασσα, με τεχνητή και φυσική οχύρωση στην κορυφή του λόφου ΚΑΣΤΡΙ και με εκτεταμένο νεκροταφείο που βρέθηκε στην Χαλανδριανή. Το πλήθος των τάφων της Πρωτοκυκλαδικής περιόδου έφερε στο φως πλούσια κτερίσματα που δίνουν μια εικόνα την καλής οικονομικής κατάστασης των κατοίκων. Ο αρχαίος Κυκλαδίτης τιμά τους νεκρούς και πιστευει πως ο θάνατος είναι η... αρχή μιας νέας ζωής. Ο νεκρός συνοδεύεται μέσα στον φροντισμένο τάφο του με ότι αγαπούσε.Η πρωτοκυκλαδική περίοδος του Κυκλαδικού πολιτισμού (2800-2300 π.Χ.) που την αντιπροσωπεύουν οι πολιτισμοί της Σύρου και της Κέρου, είναι η ώριμη και η πιο πλούσια περίοδος με την άφθονη παρουσία του χαλκού σε εργαλεία, όπλα, κοσμήματα, και με την παρουσία των πανέμορφων μαρμάρινων κυκλαδικών ειδωλίων. Όλος αυτός ο αρχαίος κόσμος των νησιών μας είναι κυκλωμένος από τη θάλασσα... που προκαλεί δέος. Οι κυκλαδίτες έγιναν μια ισχυρή ναυτική δύναμη και όπως φαίνεται σ' ολόκληρη την Πρωτοκυκλαδική περίοδο με ορμητήριο το Αιγαίο, ταξιδεύουν στη Μεσόγειο και φθάνουν ως τον Εύξεινο Πόντο και ίσως την Αδριατική. Το εμπόριο και η ναυτιλία ακμάζουν και η οικονομία τους είναι ανθηρή. Ο περίφημος οψιανός , η πολύτιμη υφαιστειογενής σκληρή πέτρα της Μήλου χρησιμοποιήθηκε σαν κύριο υλικό, για εργαλεία και μεταφέρεται με τα πλοία των κυκλάδιτών παντού.Η κεραμική και η αγγειοπλαστική, στην 3η χιλ. π.Χ. Φτάνει στην ύψιστη άνθιση της. Σ' αυτή την εποχή ανήκουν τα περίφημα γνωστά και εξαιρετικής διακόσμησης “τηγανοειδή” σκεύη ή “κάτοπτρα”. Ο πλούτος της χαρακτής διακόσμησης είναι μια αισθητική απόλαυση. Η στιλπνή επιφάνειά τους είναι ολοστόλιστη με σπείρες (που συμβολίζουν τον αφρό του κύματος). Τα ωραιότερα σε τέχνη που βρέθηκαν από τον Χρ. Τσούντα στους τάφους της Χαλανδριανής Σύρου, έχουν χαρακτή παράσταση πολύκωπων πλοίων. Το καλλίτερα διατηρημένο “τηγανοειδές” (τάφος Χαλανδριανής Σύρου) αρχαιολογικό Μουσείο, έχει το πολύκωπο πλοίο με το γνώριμο ψάρι και τη σημαία στο ψηλό ακροπρωρο. Ο Γ. Βήχος Δρ. Της Ναυτικής Αρχαιολογίας γράφει ότι”... τα κυκλαδίτικα πλοία που εικονίζονται στα τηγανόσχημα είχαν ιδιαίτερα αναπτυγμένες υδροδυναμικές ιδιότητες, αφού μπορούσαν όχι μόνο να αντιμετωπίζουν τις επιβλαβείς δυνάμεις των ισχυρών ανέμων του Αιγαίου, αλλά και να τις εκμεταλλεύονται ευνοϊκά για την πλεύση τους, στην περίπτωση που το χαμηλό άκρο ταυτίζεται με την πλώρη τους και το ψηλό με την πρύμη τους”. “...στα τηγανόσχημα σκεύη της Σύρου, καμία λεπτομέρεια δεν είναι τυχαία και κάθε στοιχείο έχει μια συγκεκριμένη λειτουργικότητα, που συνθέτει ένα πολύ εξελιγμένο, σοφά εμπνευσμένο θα έλεγα ναυπήγημα...” ¨Το ψάρι ως σύμβολο, αλλά και ως μορφή δεν είναι ξένο στο χώρο του Αιγαίου, ιδιαίτερα αν η συγκεκριμένη παράσταση απεικονίζει το γνωστό ψάρι τόνος, γνωστό και εκτιμημένο είδος στους Κυκλαδίτες προγόνους μας...” Ο Κυκλαδίτης, σε όλες τις εποχές, λάτρεψε, αλλά και ταράχτηκε και ρίγησε από την έντονη παρουσία της θάλασσας και σπάραξε συχνά από την οργή και τη μανία της. Όταν η θρησκεία δείχνει την παρουσία της, η συναίσθηση της ανθρώπινης αδυναμίας μπροστά στα μαινόμενα στοιχεία βρίσκει καταφυγή και διέξοδο στην επίκληση του Θείου.
Πλήθος θαλασσινές θεότητες
οι θεότητες που γεννιούνται για να καλύψουν διαχρονικά αυτή την ανάγκη. Ο Πόντος ο Νηρέας, ο μέγας Ποσειδώνας, οι Διάσκουροι, οι Αρπυες, οι Νηρηΐτες και οι Χριστιανοί Άγιος Φωκάς και πάνω από όλους ο Άγιος Νικόλαος... που είναι πολιούχος της Ερμούπολης. Άλλωστε η πρωτεύουσα των Κυκλάδων στο εμπόριο και στη ναυτιλία στήριξε την οικονομική υπαρξή της τον περασμένο αιώνα. Αρκετά χρόνια αργότερα στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης της Ερμούπολης (αντίγραφα από το Μουσείο Γουλανδρή) που έγινε με χορηγία του Γιάννη και της Ελένης Βάτη, τα εκπαιδευτικά μας προγράμματα στα Συριανόπουλα, στοχεύουν στην γνώση της ιστορίας των Κυκλάδων. Δίκαια αφού την 3η χιλιετία π.Χ. Εδώ, στα Κυκλαδονήσια αναπτύχθηκε ένας από τους 5 μεγάλους πολιτισμούς του κόσμου. Μέσα σε χάρτινα αντίγραφα των “πολύκωπων πλοίων” τα παιδιά κάνουν το φανταστικό τους ταξίδι στο Αιγαίο, μεταφέροντας όσπρια, εργαλεία,σκεύη και οψιανό !
