Λίγο ή πολύ, όλοι αντιμετωπίζουμε τον έντονο αναβρασμό της εφηβείας ως κάτι παροδικό, ένα ηλιοβασίλεμα που είναι θέμα χρόνου να χαθεί από τον ορίζοντα πριν ανατείλει το φως της ενηλικίωσης, και που οι ίδιοι οι έφηβοι, κάποια μέρα θα θυμούνται με νοσταλγία.
Εδώ οι προσεκτικότεροι αναγνώστες θα διακρίνουν τον κίνδυνο που καιροφυλακτεί, οι συνέπειες του οποίου αποκαλύφθηκαν πολύ πρόσφατα, μετά την ανείπωτη τραγωδία με τις 17χρονες στην Ηλιούπολη.
Και επειδή η χώρα μας είναι περισσότερο της αντιμετώπισης παρά της πρόληψης, τώρα, περισσότερο από ποτέ, έχουμε χρέος να ακούσουμε. Τη στιγμή που οι ενήλικες παλεύουν με τη δική τους καθημερινότητα, είναι εύκολο να προσπεράσουμε όσα κρύβονται πίσω από τα άγουρα, εφηβικά πρόσωπα. Ακόμα κι αν η μελαγχολία τους είναι κρυμμένη πίσω από τα ακουστικά τους, όπου παίζει στο τέρμα το «Snuff» των Slipknot, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι για τους εφήβους αυτός ο πόνος δεν είναι μια απλή φάση -είναι όλος τους ο κόσμος.
«Οτιδήποτε και να μου έλεγαν δεν μπορούσαν να με πείσουν ότι οι πανελλήνιες δεν είναι το σημαντικότερο πράγμα»
Η Μαριάνθη είναι 18 ετών και φέτος δίνει για δεύτερη φορά πανελλήνιες. Στόχος της είναι να περάσει στην Ιατρική Σχολή και η ίδια περιγράφει στο ethnos.gr το άγχος που βίωσε την πρώτη χρονιά που έδωσε εξετάσεις. «Ήμουν υπερβολικά πολύ αγχωμένη και αυτό επηρέαζε την καθημερινότητά μου. Το άγχος είχε επηρεάσει πολύ το σώμα μου, την εμφάνισή μου και γενικότερα είχαν αλλάξει όλα».
Έπειτα από μια αρκετά στρεσογόνα χρονιά, η Μαριάνθη πλέον αντιμετωπίζει τις πανελλήνιες πολύ πιο ψύχραιμα. «Φέτος που είναι η δεύτερη χρονιά, προσπαθώ να το χειριστώ διαφορετικά και νομίζω ότι τα καταφέρνω. Κατάλαβα επιτέλους ότι οι πανελλήνιες δεν καθορίζουν τίποτα στην πραγματικότητα. Αυτό είναι κάτι που δεν καταλάβαινα πέρυσι. Οτιδήποτε και να μου έλεγαν δεν μπορούσαν να με πείσουν ότι οι πανελλήνιες δεν είναι το σημαντικότερο πράγμα».
Η ίδια, εξηγεί πώς το άγχος μπορεί να επηρεάσει όλους τους τομείς της ζωής ενός εφήβου. «Το άγχος μπορεί να ξεκινάει από τις πανελλήνιες, αλλά στη συνέχεια όλο αυτό μεγαλοποιείται και επιβαρύνει με διάφορους τρόπους την ψυχολογία. Μπορεί για παράδειγμα να μην έχεις όρεξη να βγεις, και αν τελικά βγεις να έχεις τύψεις. Πολλές φορές δε θέλεις να κάνεις ούτε εκείνο που σε ευχαριστεί και έτσι χάνεις τις δραστηριότητές σου, με αποτέλεσμα να απομονώνεσαι».
Η Μαριάνθη έχει παρατηρήσει ότι ο καθένας εκφράζει την άποψή του για τις πανελλήνιες στα social media, υποβαθμίζοντας έτσι τη διαδικασία, αλλά και την προσπάθεια των μαθητών. «Το πρόβλημα είναι ότι όλοι έχουν άποψη πάνω στο θέμα χωρίς να είναι ειδικοί. Βγαίνουν οι influencers και λένε τη γνώμη τους για τις πανελλήνιες, ενώ πολλοί από αυτούς μπορεί να μην έχουν περάσει καν από αυτή τη διαδικασία, με αποτέλεσμα να την αλλοτριώνουν».
«Μετά το τραγικό περιστατικό με τις 17χρονες, έχω δει πάρα πολλούς στα social να λένε για τις πανελλήνιες και για το πόσο δεν καθορίζουν και δεν επηρεάζουν τη ζωή σου. Εμένα αυτό μου φαίνεται σαν να μη σέβονται την προσπάθειά μας και παράλληλα απαξιώνουν τη διαδικασία».
«Έχουμε εστιάσει στο λάθος θέμα»
Η Μαριάνθη εξέφρασε και τις σκέψεις και τα συναισθήματά της για την τραγωδία με τα 17χρονα κορίτσια, ενώ παράλληλα τόνισε ότι το ζήτημα είναι πολύ πιο βαθύ απ’ όσο πιστεύουμε. «Στην αρχή ξαφνιάστηκα και στεναχωρήθηκα πάρα πολύ. Αναρωτήθηκα έντονα το γιατί συνέβη.
Ωστόσο, πιστεύω πως όλοι έχουν εστιάσει στο λάθος θέμα. Δεν ξέρω αν είναι οι πανελλήνιες που ευθύνονται γι' αυτό το περιστατικό. Σίγουρα θα ήταν ένας παράγοντας, αλλά νομίζω ότι είναι πολυπαραγοντικό. Η πίεση που ασκείται στους νέους είναι γενικότερη και δεν προέρχεται μόνο από τις πανελλήνιες».
Από πλευράς της, η παιδοψυχολόγος Αλεξάνδρα Καππάτου θεωρεί ότι τραγικά περιστατικά που αφορούν νέα παιδιά, όπως αυτό που συνέβη στην Ηλιούπολη, πρέπει να μας αφυπνίζουν. «Πολλές φορές ασχολούμαστε επιδερμικά με τα προβλήματα των εφήβων και αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μην τα διαπιστώνουμε εγκαίρως ή ακόμη και να υπο-διαγιγνώσκονται. Αυτό όπως καταλαβαίνουμε μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις. Πρέπει να δώσουμε σημασία στην πρόληψη».
Οι αποχρώσεις του άγχους στους εφήβους
Η κ. Καππάτου εξηγεί στο ethnos.gr με ποιους τρόπους είναι πιθανό να επηρεαστεί ένας έφηβος από το άγχος, ειδικά στην περίοδο των Πανελληνίων.
«Το άγχος σε κάποιες περιπτώσεις γίνεται έντονο, με αποτέλεσμα να τους καταβάλει. Μπορεί να σωματικοποιηθεί και ο έφηβος να βιώσει συμπτώματα όπως εφίδρωση, ταχυκαρδία, ναυτία, τρόμο, τάσεις εμετού, ακόμη και κρίσεις πανικού.
Σε άλλες περιπτώσεις το άγχος μεταφράζεται και με συναισθηματικά συμπτώματα, όπως απόγνωση, απαισιοδοξία, θυμό και φόβο. Τέλος, σε ό,τι αφορά τον γνωστικό τομέα, συναντάμε συχνά δυσκολία στη συγκέντρωση, ενώ συχνό είναι και το αίσθημα υπερφόρτωσης που αισθάνεται το παιδί».
Τουλάχιστον το 20% των μαθητών υποφέρουν από έντονο άγχος για τις εξετάσεις
Μέσα από τη συνεχή τριβή με τους εφήβους, η ψυχολόγος έχει παρατηρήσει μεγάλη αύξηση στα περιστατικά άγχους και κατάθλιψης. «Τα τελευταία χρόνια βλέπω αύξηση στο άγχος των εφήβων. Αυτό μας το επιβεβαιώνουν και όλες οι μελέτες που έχουμε στη διάθεσή μας, αλλά και η καθημερινή κλινική μας εμπειρία. Η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές, οι κρίσεις πανικού, ακόμα και ο αυτοτραυματισμός, έχουν αυξηθεί κατά πολύ».
«Σύμφωνα με τις μελέτες που έχουμε στη διάθεσή μας, υπολογίζεται ότι τουλάχιστον το 20% των μαθητών υποφέρουν από έντονο άγχος που προέρχεται από τις εξετάσεις, ενώ οι μαθητές που διακατέχονται από υψηλό άγχος αποδίδουν 12% λιγότερο από μαθητές με καθόλου ή άγχος που μπορούν να ελέγξουν».
Παράλληλα, η ίδια αναφέρει ότι δεν είναι λίγοι οι έφηβοι που καταλαβαίνουν από μόνοι τους το πρόβλημα και αναζητούν βοήθεια. «Πολλοί έφηβοι αντιλαμβάνονται ότι ζορίζονται ψυχολογικά και ζητούν μόνοι τους βοήθεια. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου επιλέγουν να περιμένουν μέχρι να ολοκληρωθούν οι Πανελλήνιες εξετάσεις, με την ελπίδα ότι η πίεση θα υποχωρήσει και θα αισθανθούν ανακούφιση μετά το τέλος αυτής της απαιτητικής περιόδου. Συνήθως αυτό δεν συμβαίνει, καθώς τα συμπτώματα μπορεί να επιμείνουν».
«Η αποτυχία είναι μια εφιαλτική προοπτική για τους εφήβους»
Η κ. Καππάτου εξηγεί πώς μια ενδεχόμενη αποτυχία μπορεί να έχει καταστρεπτικές συνέπειες για την ψυχοσύνθεση των παιδιών. «Η μη επιτυχία στις Πανελλήνιες αποτελεί για πολλούς εφήβους μια εφιαλτική προοπτική. Για ορισμένα παιδιά, ακόμη και η εισαγωγή σε σχολή που δεν ήταν η πρώτη τους επιλογή βιώνεται ως αποτυχία. Όταν δεν καταφέρνουν να περάσουν στη σχολή που επιθυμούν, συχνά αισθάνονται έντονη ανασφάλεια και απογοήτευση.
Αυτά τα συναισθήματα επηρεάζουν όχι μόνο τους ίδιους, αλλά και την οικογένειά τους. Πολλοί έφηβοι νιώθουν ότι έχουν διαψεύσει τις προσδοκίες των γονιών τους, ενώ η αποτυχία εισαγωγής μπορεί να πλήξει βαθιά την αυτοεκτίμησή τους.
Τονίζει ακόμη ότι το αίσθημα αποτυχίας υπάρχει ακόμη και σε εκείνους που δεν κατέβαλαν προσπάθεια για τις εξετάσεις. «Ακόμη και παιδιά που αναγνωρίζουν ότι δεν προσπάθησαν όσο θα μπορούσαν, βιώνουν αισθήματα αδυναμίας, αναξιότητας και προσωπικής αποτυχίας, επειδή δεν κατάφεραν να πείσουν τον εαυτό τους να διαβάσει. Αυτό το αίσθημα της απογοήτευσης μπορεί να στοιχειώσει έναν έφηβο».
Όταν το άγχος περνάει στην «κόκκινη σφαίρα»
«Κλειδί» στην αντιμετώπιση όλων αυτών είναι να μπορεί κανείς να εντοπίσει τα σημάδια που δείχνουν ότι ένας έφηβος κάνει περισσότερα από όσα αντέχει, αλλά και να βρουν οι γονείς τους τρόπους με τους οποίους μπορούν να βοηθήσουν.
Όπως επισημαίνει η κ. Καππάτου:
«Όταν ένας έφηβος χάνει τον ύπνο του, παραπονιέται συνεχώς για πόνους, μοιάζει θλιμμένος ή εμφανίζεται ιδιαίτερα ευερέθιστος, αυτά αποτελούν ξεκάθαρα σημάδια ότι το άγχος του έχει περάσει στην «κόκκινη σφαίρα». Όταν μάλιστα τα συμπτώματα σωματοποιούνται και εμφανίζονται ταχυκαρδίες, εφίδρωση, πόνοι, κρίσεις πανικού και άλλα αντίστοιχα συμπτώματα, τότε είναι σαφές ότι το άγχος έχει ξεφύγει από τον έλεγχο του παιδιού.
Όταν οι γονείς βλέπουν το παιδί τους πιεσμένο, αγχωμένο, απογοητευμένο ή ακόμη και θυμωμένο, χρειάζεται να είναι δίπλα του ως συμπαραστάτες. Το παιδί πρέπει να αισθάνεται ότι ο γονιός είναι το λιμάνι και το καταφύγιό του, το πρόσωπο στο οποίο μπορεί να καταφεύγει με ασφάλεια. Ακόμη και 20 λεπτά ουσιαστικής επικοινωνίας την ημέρα ανάμεσα στους εφήβους και τους γονείς τους μπορεί να αποδειχθούν πολύ σημαντικά και να κάνουν πραγματική διαφορά για την ψυχική τους υγεία».
Πώς αντιλαμβάνονται οι καθηγητές το άγχος των μαθητών
Η Ευδοκία Χαλαύτρη είναι φιλόλογος σε λύκειο σχεδόν 30 χρόνια. Μέσα από την εμπειρία της, περιγράφει στο ethnos.gr πώς γίνεται ορατό το άγχος των μαθητών στο σχολείο. «Συχνά συναντάμε μαθητές που φαίνεται να ταλαιπωρούνται έντονα από το άγχος των εξετάσεων. Έχουν κακή διάθεση, δείχνουν αποσυρμένοι και συχνά αποφεύγουν να επικοινωνήσουν ακόμη και με τους συμμαθητές τους. Μπορεί να εμφανίσουν ψυχοσωματικά συμπτώματα, όπως πονοκεφάλους και πονόκοιλους, να πάθουν κρίσεις πανικού πριν από ένα διαγώνισμα, να ξεσπάσουν σε κλάματα κατά τη διάρκεια της εξέτασης ή ακόμη και να εγκαταλείψουν τη γραπτή δοκιμασία και να αποχωρήσουν.
Σε δύο περιπτώσεις, μαθητές μού έχουν αποκαλύψει ότι αυτοτραυματίζονται. Οι ίδιοι αναγνωρίζουν πως αυτό σχετίζεται με το άγχος που βιώνουν, αλλά δεν μπορούν να σταματήσουν να το κάνουν».
Η κ. Χαλαύτρη εκφράζει επίσης τον προβληματισμό της για τον τρόπο με τον οποίο οι έφηβοι εκφράζονται μέσα από τα social media, ως εκπαιδευτικός που προσπαθεί διαρκώς να βρίσκεται κοντά στην εποχή και την καθημερινότητα των μαθητών της.«Παρατηρούνται δύο εντελώς αντιφατικές συμπεριφορές. Από τη μία πλευρά, υπάρχουν μαθητές με έντονη εξωστρέφεια, η οποία όμως εκδηλώνεται κυρίως στα social media, όπου εκθέτουν εύκολα τον εαυτό τους. Στην πραγματικότητα, μέσα στο σχολείο εμφανίζουν έντονη εσωστρέφεια.
Θεωρώ πως αυτό συμβαίνει επειδή τους είναι πιο εύκολος αυτός ο τρόπος επικοινωνίας μέσω των social, όπου μπορεί να ανεβάσουν μια φωτογραφία με ένα βιβλίο για να δείξουν ότι διαβάζουν, ότι κουράζονται ή ότι εξαντλούνται, αντί να εκφράσουν αυτά τα συναισθήματα στους συμμαθητές ή στους γονείς τους. Δεν μιλούν γι’ αυτό που πραγματικά νιώθουν και παραμένουν εσωστρεφείς. Έτσι δημιουργείται μια φαινομενική εξωστρέφεια, η οποία στην πραγματικότητα καλύπτει το αντίθετο, και αυτό φαίνεται να επιδεινώνεται με τον χρόνο».
Ethnos.gr
