Ήδη ο Πλάτων, και μετά ο Αριστοτέλης, αναγνώρισαν τρία στοιχεία στην ανθρώπινη «ψυχή»: το γνωστικό, είσοδο της ψυχής, το βουλητικό, έξοδο της ψυχής και το συναισθηματικό (ή στάση ή συγκίνηση ή θυμό), ενδιάμεσο στοιχείο που συνδέει τη γνώση με τη βούληση. Ο Πλάτων, επίσης, πρώτος στην «Πολιτεία» του, παρομοίωσε την ανθρώπινη ψυχή με μια πολιτεία. Σε μια κοινωνία γνωστικό στοιχείο της είναι η Επιστήμη, που αποσκοπεί στη Γνώση· βουλητικό είναι η Ηθική, που στοχεύει στην Αρετή· και ενδιάμεσο στοιχείο Στάσης είναι η Τέχνη που αποσκοπεί στο Κάλλος.
Πολλοί προσπάθησαν να ταξινομήσουν τις κοινωνικές εκδηλώσεις που χαρακτηρίζουν τον Πολιτισμό. Θεωρώ ότι είναι πιο κατανοητός ο Πολιτισμός αν δεχθούμε την παραπάνω διαίρεση σε Επιστήμη, Ηθική και Τέχνη.
Μια πολιτεία, σα ζωντανός οργανισμός, έχει ποικίλα χαρακτηριστικά, που εξασφαλίζουν την επιβίωση και αναπαραγωγή της. Σ’ αυτά ανήκουν κατά κύριο λόγο η πολιτική και η οικονομία της. Και οι δύο αυτές κοινωνικές λειτουργίες ταλαντώνονται: από την ανάπτυξη στην ύφεση και πάλι στην ανάπτυξη. Στις ευνομούμενες κοινωνίες η ταλάντωση γίνεται προγραμματισμένα, με περιοδική αλλαγή βουλής. Αν δεν γίνει, ενσκύπτει η ανεξέλεγκτη κρίση. Η ανάπτυξη δηλαδή χαρακτηρίζεται από μια αρνητική ανάδραση μεταξύ παραγωγής και κατανάλωσης, έτσι που διατηρείται μια δυναμική ισορροπία. Η υπερπαραγωγή οδηγεί σε φθήνια που αποτελεί κίνητρο για κατανάλωση και αντικίνητρο για παραγωγή, ενώ το αντίστροφο ισχύει με την υπερκατανάλωση. Όταν όμως υπερβαίνει η αύξηση ή μείωση των τιμών κάποιο όριο, επισυμβαίνει ένας φαύλος κύκλος, με διαμαρτυρίες του κοινού, κατασταλτική αντίδραση της πολιτείας, επίταση των εκδηλώσεων διαμαρτυρίας ως τη βία κοκ. Η βία γεννά βία. Η έγκαιρη προγραμματισμένη ταλάντωση αποτρέπει την ανεξέλεγκτη κρίση.
Η ταλάντωση αυτή έχει μελετηθεί μαθηματικά και πειραματικά. Ονομάζεται ταλάντωση χάλασης. Η πιο γνωστή απλή αρμονική, ημιτονοειδής ταλάντωση είναι συμμετρική και ιδανικά δεν καταναλώνει ενέργεια, εκτός από αυτήν που χάνεται λόγω των τριβών. Αντίθετα, η ταλάντωση χάλασης καταναλώνει ενέργεια με ρυθμικά επαναλαμβανόμενο τρόπο, που μπορεί να διαταράσσεται εύκολα από τυχαία γεγονότα. Η κατανάλωση ενέργειας, πέρα από τη συντήρηση της ταλάντωσης, είτε αποτελεί απώλειες ή μεταφράζεται σε έργα πολιτισμού. Σε κοινωνικό επίπεδο η ενέργεια ανταλλάσσεται με διακινούμενο πλούτο. Κι αυτός είτε σπαταλιέται ή γίνεται πολιτισμός.
Η Επιστήμη είναι γνώση και, ως γνώση, δεν είναι είδος ενέργειας. Ωστόσο, η γνώση παρέχει τη δυνατότητα να ταξινομούνται οι φυσικοί παράγοντες προς όφελος του γνώστη, έτσι που αυξάνεται η τάξη και μειώνεται η εντροπία. Η μείωση της εντροπίας με τη σειρά της αυξάνει την απόδοση της διακινούμενης ενέργειας με ευνοϊκές συνέπειες στην οικονομία και στην πολιτική.
Η Τέχνη είναι συναίσθημα, ως συναίσθημα επίσης δεν είναι είδος ενέργειας. Συντονίζει συναισθηματικά την κοινωνία και μπορεί να εκφράζει το βαθμό ικανοποίησης ή διαμαρτυρίας του κοινού. Μ’ αυτό τον τρόπο, η Τέχνη συνοδεύει συχνά κοινωνικές αναστατώσεις άλλοτε εκφράζοντας τάσεις επαναστατικές, άλλοτε δικτατορικές, άλλοτε ακμής (όπως η κλασική Τέχνη) και άλλοτε παρακμής (όπως η ποίηση του Καβάφη). Καθώς τα κοινωνικά συναισθήματα ταλαντώνονται, όπως αναφέρθηκε, και η Τέχνη που τα εκφράζει επίσης ταλαντώνεται. Κι αυτή είναι μια σημαντική διαφορά από την Επιστήμη που ακολουθεί μια ευθύγραμμη λίγ’ ως πολύ, αθροιστική, ανιούσα πορεία. Κάθε νέα γνώση προστίθεται στις προηγούμενες, έστω και ανατρέποντάς τες, καθώς αθροίζονται νέα δεδομένα. Η Τέχνη όμως δεν αθροίζεται. Απλά ταλαντώνεται όπως π.χ. από την «κλασική» απεικόνιση της φύσης στην πιο «αφηρημένη» απεικόνιση του ασυνειδήτου και πάλι επιστρέφοντας στην πιο «κλασική» τέχνη του «ρετρό».
Ούτε η Ηθική είναι ενέργεια. Όπως η Επιστήμη και η Τέχνη, έχει κι αυτή την τεχνολογία της, που οδηγεί σε διακίνηση ενέργειας. Τεχνολογία της Ηθικής είναι η Πολιτική. Η Πολιτική εκφράζεται με νόμους και, φυσικά, κάθε νόμιμο δεν είναι αναγκαστικά ηθικό. Η Ηθική μιας πολιτείας διαμορφώνεται με τις συνήθειες που αποκτά το κοινό μιας πολιτείας με το χρόνο, όπως του επιβάλλονται από τις περιβαλλοντικές συνθήκες. Οι τελευταίες διαρκώς αλλάζουν, αλλά οι συνήθειες εμμένουν για μακρό διάστημα. Δίνουν την εντύπωση πως είναι αιώνιες. Οι αντικειμενικές συνθήκες απαιτούν διαρκείς νομικές προσαρμογές – αλλιώς η κοινωνία θα καταρρεύσει. Από την άλλη οι νομικές αυτές προσαρμογές, αν έρχονται σε αντίθεση με την επικρατούσα Ηθική, οδηγούν σε τραγωδία. Χαρακτηριστική αντιπαράθεση μεταξύ νομίμου και ηθικού είναι το δίλημμα της Αντιγόνης, όταν ο Νόμος της επέβαλε να αφήσει άταφο τον αδελφό της, ενώ η Ηθική της επέτασσε το αντίθετο.
Οι νόμοι της φύσης αποκαλύπτονται από τις Φυσικές Επιστήμες, οι νόμοι της κοινωνίας από τις Κοινωνικές και οι κανόνες του κοινωνικού συναισθήματος προάγονται από τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες. Οι Φυσικές Επιστήμες προσφέρουν τη γνώση που αντισταθμίζει τους υποχρεωτικούς φυσικούς νόμους, αυξάνει την ελευθερία του αισθητού, σωματικού, Εγώ, με τίμημα ότι δημιουργεί εξειδίκευση που αυξάνει την εξάρτηση του ανθρώπου από άνθρωπο. Ο Κοινωνικές Επιστήμες μελετώντας τους κοινωνικούς νόμους επιτρέπουν την αντιστάθμιση των κοινωνικών εξαναγκασμών, αυξάνοντας την ελευθερία του κοινωνικού Εγώ. Οι Ανθρωπιστικές Επιστήμες επεκτείνουν το νοητό ορίζοντα του νοητού Εγώ, έτσι που αυξάνουν τις επιλογές της βούλησης κάθε προσώπου, αυξάνοντας την ελευθερία της βούλησης. Αυτή την ελευθερία καμιά εξωτερική επίδραση δεν μπορεί να την περιορίσει.
Ο Πολιτισμός, δηλαδή η Επιστήμη, η Τέχνη, η Ηθική, αποτελούν το ιδεατό μέρος της κοινωνίας. Ως ιδεατές εκδηλώσεις δεν αλλάζουν εύκολα, σαν τις αιώνιες ιδέες του Πλάτωνος. Αντίθετα, οι αντικειμενικές κοινωνικές συνθήκες, η Πολιτική και η Οικονομία αλλάζουν διαρκώς, κάθε στιγμή, σαν τις αρχές του Ηράκλειτου: «Τά πάντα ρεῖ». Κι όταν οι αρχαιολόγοι σήμερα ανακαλύπτουν χαμένες πολιτείες, τον Πολιτισμό τους μας αποκαλύπτουν και από αυτόν προσπαθούν να συναγάγουν πώς εκείνοι οι άνθρωποι ζούσαν.
Η μείωση της εντροπίας σε ένα κλειστό σύστημα συνεπάγεται αναγκαστικά την αύξησή της σε ένα ευρύτερο σύστημα που εμπεριέχει το κλειστό. Οι αρχαίοι είχαν δούλους. Και οι άλλοι λαοί είχαν δούλους, αλλά οι Έλληνες μετέφρασαν τη δουλεία και τον πλούτο τους σε Πολιτισμό, που μένει αιώνιος, να παιδεύει όλη την ανθρωπότητα. Οι ανασκαφές στην Αμφίπολη και αλλού διδάσκουν τουλάχιστον όσα η γραπτή σχετική ιστορία. Αποδεικνύει ακόμη η αποκάλυψη των χαμένων πολιτειών την αλήθεια που κρύβεται μέσα στους μύθους που διαδόθηκαν από στόμα σε στόμα. Ήδη υπάρχουν ενδείξεις πως έχουν βρεθεί τα υπολείμματα της κιβωτού του Νώε στο Αραράτ!
Ναι, οι αντικειμενικές εξελίξεις αξίζει να μεταφράζονται σε πολιτιστικά δημιουργήματα, που θα αποτελέσουν την παιδεία των απογόνων μας. Αυτά έχουν μέγιστη αξία, έστω και αν η τιμή τους δεν κοστολογείται σε ευρώ (ή δραχμές).
Δημ. Α. Σιδερής, ομ. Καθηγητής καρδιολογίας. dimitris.sideris@gmail.com
