Είδα μια έκθεση ζωγραφικής της Νίκης Δράκου στην Ερμούπολη. Την καλοδέχτηκα, τη θαύμασα.
Έχω γράψει πολλές φορές για το μυστήριο του κάλλους (π.χ. Ωραίο, Κοινή Γνώμη, 30/06/26 dimitrissideris.wordpress.com). Σύμφωνα με όσα έγραφα, η έκθεση μου άρεσε πολύ. Υποθέτω ότι ο χρόνος, ο ύστατος κριτής, θα με δικαιώσει. Για την ώρα, το άλλο κριτήριο που είχα γράψει, δηλαδή ότι «συνεχίζει να σουλατσάρει στη φαντασία μου όταν έχω πάψει πια να το βλέπω» ισχύει. Απόδειξη ότι αυτή τη στιγμή γράφω για την έκθεση. Πλήρης απάντηση όμως στο μυστήριο δεν έχει δοθεί.
Η ζωγράφος αποτύπωσε στον καμβά εικόνες από πλοία που, άχρηστα πια, περιμένουν το μοιραίο τέλος τους, να γίνουν παλιοσίδερα, έχοντας ζήσει μια ζωή γεμάτη περιπέτεια, χρησιμότητα και όνειρα. Η τεχνοτροπία της είναι τέτοια που μοιάζει με φωτογραφίες τους. Άραγε, θα μπορούσε, αντί των πινάκων, να έχει γίνει μια έκθεση φωτογραφιών με το ίδιο θέμα; Οι φωτογραφίες θα μετέδιδαν το ίδιο συναίσθημα; Είμαι κατηγορηματικός: Όχι! Η ζωγράφος τοποθέτησε στην κατάλληλη θέση πάνω στον πίνακα το κύριο θέμα της, τα βαπόρια, προσθέτοντας το κατάλληλο φόντο, το περιβάλλον του, που μας τοποθετεί σε κατάλληλο τόπο και χρόνο. Ζωγράφισε π.χ. αυτοκίνητα στην παραλία, που η μορφή τους μας έφερνε στο χρόνο που κυκλοφορούσαν. Σε άλλες περιπτώσεις ζωγράφισε το θέμα της πάνω σε φωτογραφία από το ημερολόγιο του καπετάνιου τους, όπου αναγράφονταν λεπτομερώς και λογικά τα γεγονότα που ίσχυαν τον καιρό της νεότητας των καραβιών. Ο θεατής, από τέτοιο φόντο τοποθετείται νοσταλγικά στο κατάλληλο παρελθόν και ξαναζεί τη ζωή των γερασμένων σαπιοκάραβων. Και η συγκίνηση είναι μεγάλη. Το γενικό δόγμα μου ισχύει, επιβεβαιώνεται για μένα: Η Τέχνη είναι κατασκευές ανθρώπων που συγκινούν. Ο ρεαλισμός της ζωγράφου, αντίθετα από το νατουραλισμό, που επίσης συμβολίζει την πραγματικότητα, αλλά σαν φωτογραφία χωρίς τίποτε άλλο, με συγκίνησε.
Ένας ζωγραφικός πίνακας έχει σχήμα και χρώμα. Με το σχήμα συμβολίζεται η πραγματικότητα, με ένα σχεδόν λογικό τρόποꞏ σα μια φωτογραφία. Το χρώμα όμως προσδίδει στον πίνακα μαγεία. Με σχεδόν παράλογο τρόπο του προσδίδει δυνατότητα να συγκινεί πέρα από τους συμβολισμούς που δημιουργεί το σχήμα. Η παράσταση ενός άσχημου προσώπου, όπως ένας ζαρωμένος, ξεδοντιασμένος γέρος μπορεί να συγκινεί αν είναι ζωγραφισμένος με τα κατάλληλα χρώματα. Υπάρχουν κάποιοι λογικοί κανόνες που δείχνουν πώς η γειτνίαση διαφορετικών χρωμάτων μπορεί να διεγείρει ή να κατευνάζει, αλλά, το χρώμα έχει τη μαγεία του, το παράλογο στοιχείο. Τα χρώματα της Νίκης Δράκου είναι γλαφυρά, διεγείρουν χαρμόσυνα, σαν τα καράβια τους που αναπολούν τις δόξες τους.
Φάνηκε ότι αναγνωρίζω πως υπάρχουν πολλές «σχολές» τέχνης, ιδιαίτερα ζωγραφικής. Μια αδρή διαίρεση είναι σε εικονική και ανεικονική ζωγραφική. Η πρώτη θυμίζει φωτογραφία, με τους όρους που περιέγραψα. Η δεύτερη περιλαμβάνει πολλά είδη. Ένα είναι η διακοσμητική τέχνη. Πρότυπη τέτοια τέχνη είναι τα Αραβουργήματα. Οι Άραβες (όπως και οι Εβραίοι) μένουν πιστοί στη 2η εντολή από το Δεκάλογο: «Οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἴδωλον, οὐδὲ παντὸς ὁμοίωμα ὅσα ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω καὶ ὅσα ἐν τῇ γῇ κάτω καὶ ὅσα ἐν τοῖς ὕδασιν ὑποκάτω τῆς γῆς …». Δεν ξέρω κανένα Άραβα ή Εβραίο μεγάλο ζωγράφο, παρ, όλο που και οι δύο λαοί έχουν να επιδείξουν διάσημους μουσικούς, ποιητές κλπ. Οι Βυζαντινοί βρέθηκαν σε δίλημμα, καθώς ήταν φορείς της μεγάλης Ελληνορωμαϊκής παράδοσης με τα αριστουργηματικά είδωλα που κουβαλούσε. Για ένα αιώνα ταλαιπωρήθηκε η αυτοκρατορία με πολυαίμακτους εμφύλιους πολέμους μεταξύ εικονολατρών και εικονοκλαστών. Η τελική συμβιβαστική λύση βρέθηκε και ήταν, κατ΄ εμένα, ικανοποιητική. Είχε πολλά σκέλη. Ένα από αυτά ήταν η τεχνοτροπία τους. Οι εικόνες των Αγίων δεν ζωγραφίζονταν με μοντέλο, όπως στη Δύση που δημιούργησε τα αριστουργήματα της Αναγέννησης. Επομένως απ΄ αυτή την άποψη δεν ήταν είδωλα ή ομοίωμα. Ζωγράφιζαν πώς τους έβλεπαν με τη φαντασία τους, π.χ. με φωτοστέφανο, που βέβαια ήταν νοητό, δεν ήταν ορατό. Έπειτα, ανέστρεφαν την προοπτική. Τα εικονιζόμενα στο φόντο δεν ζωγραφίζονταν μεγαλύτερα κοντά και μικρότερα πίσω, όπως τα βλέπομε. Παριστάνονταν αντίθετα, μικρότερα μπροστά, μεγαλύτερα στο βάθος. Έτσι θα τα έβλεπε ένα παρατηρητής που βρίσκεται απέναντι στον εικονογράφο, έτσι θα τα έβλεπε, φανταζόμαστε, το μάτι του Θεού που βλέπει τα πάντα από το Άπειρο. Και τώρα αρχίζει να μεγεθύνεται η ζωγραφική του αφηρημένου, όχι τι βλέπει ο ζωγράφος, αλλά μάλλον τι φαντάζεται ο ζωγράφος. Απεικονίζει το περιεχόμενο της φαντασίας του. Τέτοια αφηρημένη ζωγραφική είναι δύσκολο να συγκινήσει. Μπορεί να μην έχει κανένα σχήμα, να είναι ά-σχημη. Ή να έχει παραμορφωμένα σχήματα που έχουν σχέση με τις ιδέες του μάλλον παρά με την πραγματικότητα. Το ίδιο ισχύει και με την αφηρημένη ποίηση, αλλά και την καθαρή, χωρίς τραγούδι, μουσική. Κι όμως μπορεί να συγκινεί. Οι παράλογες εικόνες που εμφανίζονται στην Guernica του Πικάσο (Pablo Picasso) συγκινούν έντονα παραπέμποντας στην καταστροφή μιας πόλης από τους Γερμανικούς βομβαρδισμούς που γίνονταν ενισχύοντας το δικτάτορα Φράνκο (Francisco Franco). Οπωσδήποτε, η μοντέρνα τέχνη δεν είναι εύκολο να αγγίξει το κοινό και να συγκινήσει μεγάλο πλήθος. Και το πλήθος εκείνων που τους αρέσει ένα έργο τέχνης είναι το μόνο αντικειμενικό κριτήριο της τέχνης. Κλασικό είναι το έργο τέχνης που αρέσει σε μεγάλο πλήθος για μακρό χρόνο και σε τόπο έξω από εκείνον στον οποίον δημιουργήθηκε. Σε αντιδιαστολή, η λαϊκή τέχνη είναι επίσης εκλεκτή, διότι αρέσει επίσης διαχρονικά σε μεγάλο πλήθος, αλλά σε σχετικά στενό τόπο, σε ένα κύκλο εθνικό, ανθρώπων με κοινή κουλτούρα.
Ο κίνδυνος με τη μοντέρνα αφηρημένη τέχνη είναι ότι μερικές φορές δεν είναι εύκολο να διακριθεί από εντελώς τυχαία παράθεση χρωμάτων, όπως αν ο πίνακας είχε «ζωγραφιστεί» από ένα νήπιο ή και ένα πίθηκο που τους δόθηκαν να χειριστούν μεγάλο πλήθος χρωστικών. Από τα δύο έργα αφηρημένης τέχνης που παραθέτω το ένα το έχει ζωγραφίσει ζωγράφος, το άλλο είναι τυχαία παράθεση χρωμάτων. Εγώ δεν μπορώ να διακρίνω ποιο είναι από τεχνίτη και ποιο από τύχη.
Η Νίκη Δράκου δεν παρασύρθηκε από το δόλωμα της μοντέρνας τέχνης που είναι ισχυρό και διότι είναι μοντέρνο, δηλαδή μόδα. Ούτε από την εύκολη λύση του φωτογραφικού νατουραλισμού. Χρησιμοποίησε τη φαντασία της μαζί με την τέχνη της για να μας συγκινήσει. Βρίσκομαι πάνω στο νησί, όπου ζωγραφίστηκαν οι περισσότεροι πίνακές της κι αυτό ίσως αύξησε τη συγκίνησή μου. Το περιβάλλον του έργου τέχνης συμβάλλει κι αυτό στη συγκίνηση που προκαλείται.
