Τα πολιτεύματα είναι τρία όλα κι όλα: Μοναρχία, ολιγαρχία και δημοκρατία (Αριστοτέλης). Καθένα τους είναι δύο ειδών. Στο καλό η εξουσία νοιάζεται για τους πολίτες του, στο κακό για τον εαυτό της. Η καλή μοναρχία, βασιλεία σε αντιπαραβολή με την τυραννία (δικτατορία), θα ήταν το καλύτερο πολίτευμα αν ο βασιλιάς είχε θεϊκές ιδιότητες, πράγμα αδύνατο βέβαια. Αντίθετα, η τυραννία είναι το χειρότερο, διότι με την τεράστια ισχύ που έχει ο μονάρχης, μπορεί να κάνει τεράστιο κακό στους πολίτες. Δεν είναι πολύ σαφής ο σοφός για το ποιο είναι το καλύτερο πολίτευμα, αφήνοντας να εννοηθεί ότι η «πολιτεία», ένα κράμα δημοκρατίας και ολιγαρχίας, είναι ίσως το προτιμότερο.
Θα σταθώ σήμερα στη μοναρχία. Σ΄ αυτήν η διαδοχή γίνεται με δύο κύριους τρόπους: με κληρονομικότητα και βίαια. Η κληρονομική μοναρχία έχει το πλεονέκτημα ότι δεν αφήνει περιθώρια για πολλούς να ερίζουν μεταξύ τους ποιος θα είναι ο διάδοχος. Αυτός ορίζεται από την κληρονομικότητα, δηλαδή από τη βούληση του Θεού, «ελέω Θεού βασιλιάς». Η ιστορία όμως είναι γεμάτη από εγκλήματα, ιδίως αδελφοκτονίες, γι΄ αυτό το είδος του πολιτεύματος. Ο Ετεοκλής και ο Πολυνείκης, οι δυο γιοι του δύστυχου Οιδίποδα, αλληλοσφάχτηκαν κι έφεραν συμφορές στον τόπο τους. Και ο Νουμίτορας στη Ρώμη φονεύθηκε από τον Αμούλιο, τον αδελφό του. Στους μέσους χρόνους, η μακρότερη βασιλεία ήταν των Οθωμανών, χωρίς αλλαγή δυναστείας, στην οποίαν όμως αναφέρονται γύρω στις 80 αδελφοκτονίες. Επειδή ένας έπρεπε να είναι ο Σουλτάνος, κάθε επίδοξος αμφισβητίας του Σουλτανάτου εκτελούνταν προληπτικά. Μήπως όμως η τυραννία είναι καλύτερη; Μην ξεχνάμε η μοναρχία είναι κατά μέσον όρο, το πιο αποτελεσματικό σύστημα, αφού ένας μόνον, χωρίς χρονοτριβή παίρνει τις αποφάσεις. Ο Σόλων δίνει την απάντηση. Του ζητήθηκε να γίνει τύραννος των Αθηνών, για να εφαρμόσει τις ρηξικέλευθες αλλαγές που είχε κάνει στο σύστημα, αλλά αυτός αρνήθηκε. «Καλὸν χωρίον ἡ τυραννὶς, ἀλλ΄ οὐκ ἒχει ἀπόβασιν.» Δεν έχει διέξοδο η τυραννία. Κι αυτό πέρα από τα μειονεκτήματα που γράφει ο Αριστοτέλης.
Αυτή τη στιγμή που γράφω τα παραπάνω, μαθαίνω ότι το απολυταρχικό, θεοκρατικό, καθεστώς των μουλάδων, μετά το στοχευμένο φόνο του ηγέτη του Χομεϊνί διάλεξε για διάδοχο το γιό του. Τέτοια πράγματα δεν είναι αποδεκτά από τα δημοκρατικά καθεστώτα. Εμείς είμαστε ένα από αυτά. Σε κάθε εκλογή, κανονικά κάθε 4 χρόνια, εξαιρώντας τις αρκετές δικτατορίες που είχαμε τον περασμένο αιώνα, εκλέγομε ελεύθερα τον ηγέτη μας. Και ποιος είναι αυτός;
Μπορεί να είναι ένας Καραμανλής, ποιος όμως; Ο Κωνσταντίνος, ο Κωστάκης ή ο Κώστας; Μπορεί να είναι ο Μητσοτάκης. Ποιος όμως; Ο Κωνσταντίνος ή ο Κυριάκος; Ή μήπως η Ντόρα; Ή μπορεί να είναι ο Παπανδρέου. Ποιος όμως; Ο Γεώργιος, ο Ανδρέας ή ο Γιωργάκης; Ή, παλιότερα, Βενιζέλος, ο Ελευθέριος ή ο Σοφοκλής; Ή πάμε παραπέρα σε αρχηγούς κομμάτων. Γεννηματάς, Γιώργος ή Φώφη; Μήπως Βαρβιτσιώτης; Ή, το ίδιο κάνει, Κεφαλογιάννης; Και δεν έχομε τελειωμό. Πόσο λιγότερο οικογενειοκρατική από τη δυναστική μοναρχία είναι η δημοκρατία που έχομε;
Μια απάντηση είναι ότι δεν έχομε δημοκρατία, έχομε ολιγαρχία. Κι ας βαυκαλιζόμαστε πως είμαστε το λίκνο της δημοκρατίας. Ορίζει ο Αριστοτέλης ότι στη δημοκρατία οι άρχοντες κληρώνονται, ενώ στην ολιγαρχία εκλέγονται. Εμείς εκλέγομε τους βουλευτές άρχοντές μας μεταξύ υποψηφίων προεπιλεγμένων από τα κόμματα που επιλέγονται από μια (οικονομική κυρίως) τάξη. Δεν μπορεί να υπάρχει κόμμα χωρίς οικονομική στήριξη. Καλά εμείς. Δεν είμαστε ιδανική δημοκρατία. Τι λέτε όμως για τις λοιπές δημοκρατίες; Πραγματικά, σπάνια έχομε παραδείγματα διαδοχής του Προέδρου στις ΗΠΑ από συγγενείς τους. Δεν βάζω το Ενωμένο Βασίλειο, διότι εκεί υπάρχει κληρονομική βασιλεία. Εντάξει, θυμάμαι τους διαδοχικούς Μπους (Bush) Προέδρους των ΗΠΑ. Ο Ρόμπερτ Κένεντι, δολοφονήθηκε υποψήφιος μετά τη δολοφονία του προέδρου αδελφού του.
Καλά, κακό είναι να γίνει ηγέτης ενός κράτους ο γιος του προηγούμενου ηγέτη; Ίσα ίσα που αυτός μεγαλωμένος από τα γεννοφάσκια του γι΄ αυτό το ρόλο, θα έχει εκπαιδευτεί καλά όταν έλθει η ώρα του. Στο κάτω κάτω, συχνά βλέπομε γιατρούς ή δικηγόρους καθηγητές Πανεπιστημίου, να κάνουν τα παιδιά τους καθηγητές με το ίδιο επάγγελμα. Όχι μόνο από παιδιά έχουν μεγαλώσει στο κατάλληλο περιβάλλον, αλλά και οι γονείς τους έχουν τον τρόπο να τα προωθήσουν. Για παράδειγμα, ψηφίζουν για καθηγητές τους υποψήφιους γόνους συναδέλφων τους με αντάλλαγμα να ψηφίσουν και αυτοί το δικό τους γόνο. Δεν είναι όμως πάντοτε έτσι. Βέβαια, ο Κίμων, το δόρυ των Αθηναίων, που ελευθέρωσε τα παράλια της Μικράς Ασίας και την Κύπρο από τους Πέρσες κατακτητές, ήταν γιος του Μιλτιάδη, του θριαμβευτή του Μαραθώνα. Από την άλλη ο Μάρκος Αυρήλιος υπήρξε ο σοφότερος αυτοκράτορας της Ρώμης. Μετά το θάνατό του όμως αυτοκράτορας έγινε ο γιος του Κόμμοδος, ένας από τους χειρότερους αυτοκράτορες, σωστό κάθαρμα. Στα σύγχρονα χρόνια, στις περισσότερες «δημοκρατικές» χώρες, η κληρονομικότητα των αρχόντων δεν παίζει ρόλο. Όμως δεν είναι αυτό χαρακτηριστικό μόνο της «αστικής» δημοκρατίας. Στη μετατσαρική Ρωσία δεν είχαμε διαδοχή των γόνων των ηγετών. Μάλιστα, ο Στάλιν, δεν δίστασε να θυσιάσει το γιο του για το συμφέρον της πατρίδας του. Υπολοχαγός πολεμούσε στην πρώτη γραμμή και τον συνέλαβαν αιχμάλωτο οι Γερμανοί. Πρότειναν στο Στάλιν να ανταλλάξουν το γιο του με τον στρατάρχη Πάουλους (Friedrich Paulus) που τον κρατούσαν αιχμάλωτο οι Ρώσοι. Ο Στάλιν απάντησε πως δεν ανταλλάσσει έναν υπολοχαγό με ένα στρατηγό. Και οι Γερμανοί δολοφόνησαν τον αιχμάλωτο γιο του Στάλιν. Ούτε οι Κινέζοι έκαναν οικογενειακή υπόθεση την ηγεσία του κράτους τους. Όμως ούτε τέτοιων καθεστώτων χαρακτηριστικό είναι η κατάργηση της οικογενειοκρατίας. Στη Βόρεια Κορέα διάδοχος είναι η κόρη του σημερινού ηγέτη της.
Τελικά, η κληρονομική ηγεσία δεν είναι χαρακτηριστική οποιουδήποτε πολιτεύματος ούτε είναι πλεονέκτημα ή μειονέκτημα. Αν ο γιος κάποιου είναι ικανός, ικανότερος από οποιονδήποτε άλλον υποψήφιο, με γειά του με χαρά του. Θα είναι καλύτερα και για μας όλους τους πολίτες. Σε μια πραγματική δημοκρατία, όπου οι βουλευτές κληρώνονται και δεν εκλέγονται, το ζήτημα ελέγχεται, διότι αυτοί, μαθηματικά τυχαίο, αντιπροσωπευτικό δείγμα του συνόλου των πολιτών, είναι εκείνοι που αποφασίζουν αν ένα νομοσχέδιο που προβάλλεται από την εκλεγμένη κυβερνηση θα γίνει νόμος ή όχι. Όσο για τον Ανώτατο Άρχοντα, θυμίζω πώς στην Αρχαία Αθήνα, ο επιστάτης των πρυτάνεων, που κρατούσε την κρατική σφραγίδα, τα κλειδιά των ιερών και των χρημάτων και των αρχείων, κληρωνόταν και η θητεία του διαρκούσε μία μέρα.
